Wyobraź sobie, że Ziemia to nie jest jednolita, twarda kula, ale raczej gigantyczna, popękana skorupa, która unosi się na gorącym, półpłynnym płaszczu. Ten obraz jest kluczem do zrozumienia, dlaczego skały w ogóle się wypiętrzają.

Ziemia jako gigantyczna układanka

Zjawisko, o które pytasz, czyli wypiętrzanie się skał, to w geologii część szerszego procesu zwanego orogenezą, czyli po prostu górotwórczością. Wszystko zaczyna się od tektoniki płyt litosfery.

Skorupa ziemska jest podzielona na ogromne fragmenty, które nazywamy płytami tektonicznymi. Te płyty nie stoją w miejscu, lecz nieustannie, choć bardzo powoli, poruszają się względem siebie. Można to porównać do lodu pływającego na wodzie, tylko że w skali kontynentów i oceanów.

Kiedy dwie płyty tektoniczne zderzają się ze sobą (mówimy wtedy o kolizji), dzieje się prawdziwy geologiczny kataklizm. Materiał skalny, który znajduje się na ich krawędziach, jest ściskany, zgniatany i fałdowany. Wyobraź sobie, że spychasz ze sobą dwa dywany – na styku tworzy się fałda, która rośnie w górę. W geologii ten proces jest znacznie bardziej intensywny i trwa miliony lat.

W wyniku tego potężnego nacisku, skały, które wcześniej znajdowały się głęboko pod ziemią (często na dnie dawnych mórz lub oceanów), są wypychane w górę. To jest właśnie to wypiętrzanie się skał – efekt kolizji kontynentów, który prowadzi do powstawania gór. Na przykład, Himalaje powstały w wyniku zderzenia płyty indyjskiej z płytą euroazjatycką, a Tatry są efektem fałdowań związanych z orogenezą alpejską.

Ciekawostka: W Tatrach, na przykład, można znaleźć skały osadowe, które powstały na dnie morza, a teraz znajdują się na dużej wysokości. To namacalny dowód na to, jak potężne siły działały, aby je tam wynieść.

Tempo wypiętrzania się skał – milimetry na rok

Kiedy mówimy o tempie, musimy od razu przestawić się na skalę czasu, która dla człowieka jest trudna do wyobrażenia – miliony lat.

Tempo wypiętrzania się skał jest niezwykle wolne z naszej perspektywy, ale w skali geologicznej jest to dynamiczny proces. Zazwyczaj mierzy się je w milimetrach na rok lub metrach na milion lat.

• Rekordziści: Najwyższe i najmłodsze góry, takie jak Himalaje, rosną najszybciej. Szacuje się, że tempo wypiętrzania się ich skał wynosi około 1 centymetra rocznie (czyli 10 milimetrów).
• Polskie góry: Nasze Tatry również wciąż rosną, choć wolniej. Tempo wypiętrzania ich skał mierzy się w setkach metrów na milion lat. W niektórych miejscach, na przykład w pobliżu uskoku tatrzańskiego (od strony słowackiej), ruch ten jest szybszy, co tłumaczy asymetryczną budowę Tatr.

Wypiętrzanie a wzrost wysokości – dlaczego Mount Everest nie ma 450 km?

To jest kluczowa kwestia, którą warto zrozumieć. Tempo wypiętrzania się skał nie jest równoznaczne z tempem rośnięcia góry, którą widzimy.

Góry nieustannie walczą z siłami natury, które je niszczą. Ten proces nazywamy erozją. Wiatr, woda, lód i zmiany temperatury bezlitośnie ścierają i rozdrabniają wyniesiony materiał skalny.

Geolodzy szacują, że w przypadku wielu pasm górskich, aż 85–90% materiału, który został wypiętrzony przez siły tektoniczne, jest natychmiast "zjadane" przez erozję.

Dlatego, choć skały w Himalajach mogą wypiętrzać się o centymetr rocznie, to faktyczna wysokość szczytu (np. Mount Everestu) rośnie w znacznie mniejszym tempie, ponieważ większość tego, co zostaje wypchnięte, jest usuwana przez erozję. Gdyby nie erozja, Mount Everest, który rośnie od około 45 milionów lat, miałby teoretycznie kilkaset kilometrów wysokości!

Podsumowując, wypiętrzanie się skał to powolny, ale potężny taniec płyt tektonicznych, który trwa miliony lat. To, co widzimy jako majestatyczne góry, jest jedynie niewielkim ułamkiem tego, co zostało wypchnięte z głębi Ziemi, a resztę zabrała erozja.