Europa kojarzy się nam współcześnie z nowoczesną demokracją, parlamentaryzmem i strukturami unijnymi, ale historia kontynentu jest nierozerwalnie związana z rodami królewskimi. Choć większość państw europejskich to obecnie republiki, na mapie Starego Kontynentu wciąż znajdziemy 12 monarchii. Pełnią one różne funkcje – od czysto reprezentacyjnych po realne sprawowanie władzy w mikropaństwach. Zrozumienie, jak działają te systemy, pozwala lepiej pojąć tożsamość narodową wielu Europejczyków.

Królestwa, które kształtują współczesną Europę

Większość europejskich monarchii to tak zwane monarchie parlamentarne. Oznacza to, że król lub królowa „panuje, ale nie rządzi”. Ich rola jest głównie symboliczna, jednocząca naród i reprezentująca kraj za granicą.

• Wielka Brytania: To prawdopodobnie najbardziej znana monarchia na świecie. Obecnie na tronie zasiada król Karol III. Brytyjska rodzina królewska (Windsorowie) przyciąga miliony turystów i generuje ogromne zainteresowanie mediów, stanowiąc fundament brytyjskiej „soft power”.
• Hiszpania: Po okresie dyktatury Franco, monarchia wróciła do Hiszpanii w 1975 roku. Obecnie królem jest Filip VI z dynastii Burbonów. Monarchia w Hiszpanii odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu jedności kraju, który boryka się z silnymi ruchami separatystycznymi (np. w Katalonii).
• Holandia (Niderlandy): Król Wilhelm-Aleksander cieszy się dużą sympatią poddanych. Holenderska monarchia słynie z nieco bardziej „ludzkiego” i mniej sztywnego podejścia do etykiety niż ta brytyjska.
• Belgia: Król Filip stoi na czele państwa, które jest wewnętrznie podzielone między Flamandów i Walonów. Korona jest tam często postrzegana jako jedyny element spajający te dwie grupy.

Skandynawska stabilność pod koroną

Kraje nordyckie regularnie wygrywają rankingi najszczęśliwszych miejsc do życia, a większość z nich to właśnie monarchie. Są one niezwykle stabilne i cieszą się ogromnym zaufaniem społecznym.

• Szwecja: Król Karol XVI Gustaw zasiada na tronie od 1973 roku. Szwedzka monarchia jest jedną z najbardziej ograniczonych pod względem politycznym – król nie posiada tam nawet formalnych uprawnień do mianowania premiera.
• Norwegia: Król Harald V jest głową państwa, a jego rola jest ściśle ceremonialna. Norweska rodzina królewska jest znana ze skromności i bliskości z obywatelami.
• Dania: To jedna z najstarszych monarchii na świecie. Na początku 2024 roku doszło tam do historycznej zmiany – królowa Małgorzata II abdykowała, a tron objął jej syn, król Fryderyk X.

Księstwa i mikropaństwa – gdzie tradycja spotyka się z władzą

W mniejszych państwach Europy rola monarchów bywa nieco większa niż w wielkich królestwach. Często mają oni wpływ na politykę lub posiadają prawo weta.

• Luksemburg: To jedyne na świecie Wielkie Księstwo. Na jego czele stoi wielki książę Henryk. Choć jego rola jest głównie reprezentacyjna, Luksemburg pielęgnuje tę unikalną formę ustrojową.
• Monako: Księstwo Monako to monarchia konstytucyjna, w której książę Albert II posiada znaczące uprawnienia polityczne. Monako jest nierozerwalnie kojarzone z luksusem i rodem Grimaldich.
• Liechtenstein: To jedno z niewielu państw, gdzie monarcha ma realną władzę. Książę Jan Adam II (i jego syn, regent Alojzy) mogą wetować ustawy i rozwiązywać parlament. Co ciekawe, mieszkańcy w referendum potwierdzili, że chcą, aby książę zachował te uprawnienia.
• Andora: To unikalny system – współksięstwo parlamentarne. Głową państwa jest dwóch współksiążąt: biskup z hiszpańskiego miasta Urgell oraz... prezydent Francji. To jedyny przypadek na świecie, gdzie głowa jednego państwa (Francji) jest jednocześnie monarchą w innym kraju.

Watykan – jedyna monarchia elekcyjna i absolutna

W zestawieniu monarchii europejskich nie można pominąć Watykanu. Jest to państwo-miasto o specyficznym ustroju.

Watykan jest monarchią absolutną, co oznacza, że papież posiada pełnię władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Jednocześnie jest to monarchia elekcyjna – władca nie dziedziczy tronu, lecz jest wybierany przez konklawe. Obecnie funkcję tę sprawuje papież Franciszek.

Dlaczego monarchie wciąż istnieją?

Można by pomyśleć, że w XXI wieku monarchia to przeżytek. Jednak w krajach takich jak Dania czy Norwegia poparcie dla tej formy rządów sięga często 70-80%. Dlaczego tak jest?

1. Ciągłość i tradycja: Monarcha jest symbolem trwania narodu, niezależnie od zmieniających się rządów i partii politycznych.
2. Neutralność: Król lub królowa stoją ponad podziałami partyjnymi, co pozwala im pełnić rolę mediatora w sytuacjach kryzysowych.
3. Turystyka i PR: Rodziny królewskie to potężne marki, które przyciągają turystów i promują kulturę danego kraju na świecie.

Ciekawostka o sukcesji

Większość europejskich monarchii zmieniła w ostatnich dekadach prawo sukcesji na tzw. primogeniturę absolutną. Oznacza to, że tron dziedziczy najstarsze dziecko, bez względu na płeć. Dzięki temu w przyszłości w Europie będziemy widzieć znacznie więcej królowych na tronach (np. w Szwecji, Belgii czy Holandii, gdzie następczyniami są obecnie księżniczki).