Próba zamachu stanu w Turcji, która miała miejsce 15 lipca 2016 roku, doprowadziła do jednych z największych procesów sądowych w historii współczesnej Europy i Bliskiego Wschodu. Turecki wymiar sprawiedliwości musiał zmierzyć się z tysiącami oskarżonych, a kluczowe wyroki oparto na konkretnych artykułach Tureckiego Kodeksu Karnego (Türk Ceza Kanunu – TCK). Sprawcy, wśród których znaleźli się wysocy rangą wojskowi, piloci oraz cywilni doradcy, usłyszeli zarzuty dotyczące bezpośredniego ataku na fundamenty państwa.

Naruszenie porządku konstytucyjnego (Artykuł 309 TCK)

To najważniejszy i najczęściej stosowany artykuł w procesach dotyczących puczystów. Artykuł 309 Tureckiego Kodeksu Karnego dotyczy „próby usunięcia porządku konstytucyjnego siłą i przemocą lub zastąpienia go innym porządkiem, bądź uniemożliwienia faktycznego stosowania tego porządku”.

W praktyce oznaczało to, że każda osoba biorąca czynny udział w planowaniu lub realizacji działań z 15 lipca, była oskarżona o zamach na samą strukturę państwa tureckiego. Za to przestępstwo sądy masowo orzekały karę dożywotniego więzienia o zaostrzonym rygorze (ağırlaştırılmış müebbet hapis), która w Turcji zastąpiła karę śmierci.

Zamach na rząd i parlament (Artykuły 311 i 312 TCK)

Oprócz ataku na konstytucję, sprawcy zostali skazani za próbę obalenia konkretnych organów władzy:

• Artykuł 311: Dotyczy próby obalenia rządu Republiki Turcji lub uniemożliwienia mu wykonywania jego obowiązków siłą i przemocą.
• Artykuł 312: Odnosi się do próby obalenia Wielkiego Zgromadzenia Narodowego Turcji (parlamentu) lub uniemożliwienia mu pracy.

Warto pamiętać, że podczas nocy zamachu budynek parlamentu w Ankarze był wielokrotnie bombardowany z powietrza przez myśliwce F-16 opanowane przez puczystów. Te konkretne działania stały się bezpośrednią podstawą do skazań z tych artykułów.

Próba zabójstwa prezydenta (Artykuł 310 TCK)

Jednym z najbardziej dramatycznych wątków nocy z 15 na 16 lipca był atak na hotel w Marmaris, gdzie przebywał prezydent Recep Tayyip Erdoğan. Sprawcy, którzy brali udział w tej operacji, zostali skazani na podstawie Artykułu 310, który mówi o „zamachu na życie lub napaści fizycznej na Prezydenta”. Większość członków komanda biorącego udział w tej akcji otrzymała wielokrotne wyroki dożywocia.

Kierowanie i członkostwo w uzbrojonej organizacji terrorystycznej (Artykuł 314 TCK)

Tureckie władze i sądy uznały, że za zamachem stoi organizacja określana skrótem FETÖ (Fethullahist Terrorist Organization), kierowana przez przebywającego w USA Fethullaha Gülena. W związku z tym, niemal wszyscy skazani usłyszeli zarzuty z Artykułu 314:

1. Kierowanie organizacją terrorystyczną: Zarzut stawiany dowódcom i liderom cywilnym (tzw. „cywilnym imamom”).
2. Członkostwo w organizacji terrorystycznej: Zarzut dla szeregowych żołnierzy i urzędników, którzy wspierali strukturę FETÖ przed i w trakcie zamachu.

Zabójstwa i uszkodzenia ciała (Artykuły 81 i 82 TCK)

Podczas próby puczu zginęło ponad 250 osób (głównie cywilów stawiających opór), a ponad 2000 zostało rannych. Sprawcy, którzy wydawali rozkazy strzelania do tłumu (np. na Moście Męczenników 15 Lipca w Stambule) lub osobiście używali broni, zostali skazani za:

• Umyślne zabójstwo (Artykuł 81 i 82): Często z kwalifikacją „z okrucieństwem” lub „z użyciem broni palnej przeciwko nieuzbrojonym osobom”.
• Umyślne spowodowanie uszczerbku na zdrowiu.

Ciekawostka: Co oznacza „dożywocie o zaostrzonym rygorze”?

W tureckim systemie prawnym kara ta jest najsurowszym możliwym wymiarem kary. Różni się od zwykłego dożywocia tym, że skazany ma znacznie ograniczone prawa do kontaktów z rodziną, spędza więcej czasu w izolacji, a szanse na warunkowe zwolnienie są praktycznie zerowe. Została ona wprowadzona jako alternatywa po zniesieniu kary śmierci w 2004 roku.

Skala procesów

Największy proces, dotyczący wydarzeń w bazie lotniczej Akıncı (centrum dowodzenia zamachem), zakończył się skazaniem setek osób. Sam akt oskarżenia w tej sprawie liczył tysiące stron, a odczytywanie wyroków trwało wiele godzin. Łącznie w sprawach związanych z zamachem stanu skazano ponad 4800 osób, z czego niemal 3000 otrzymało wyroki dożywotniego więzienia.