Jakie masz pytanie?

lub

Czy każdego można kupić?

czy każdy ma cenę granice moralności człowieka psychologia ludzkich wartości
avatar

Gość (188.146.*.*)



Odpowiedź:

Pytanie o to, czy każdego można kupić, towarzyszy ludzkości od zarania dziejów. Słynne powiedzenie przypisywane Robertowi Walpole’owi, XVIII-wiecznemu premierowi Wielkiej Brytanii, brzmi: „Każdy człowiek ma swoją cenę”. Choć brzmi to cynicznie, w świecie opartym na ekonomii i wymianie dóbr, trudno przejść obok tej tezy obojętnie. Czy jednak rzeczywiście wszystko i wszystkich da się przeliczyć na konkretną walutę? Odpowiedź na to pytanie jest znacznie bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka, i dotyka nie tylko naszych portfeli, ale przede wszystkim psychologii, etyki i biologii.

Co rozumiemy przez „kupowanie” drugiego człowieka?

Kiedy myślimy o „kupowaniu” kogoś, najczęściej przed oczami mamy walizkę pełną gotówki wręczaną pod stołem. W rzeczywistości jednak „cena” rzadko bywa tak dosłowna. Kupowanie kogoś to nic innego jak znalezienie odpowiedniego bodźca, który skłoni daną osobę do porzucenia swoich zasad, przekonań lub lojalności.

Dla jednego „ceną” będą miliony na koncie, dla innego obietnica władzy, prestiżowy awans, a dla jeszcze kogoś innego – bezpieczeństwo jego rodziny. W psychologii mówi się o motywacji zewnętrznej. Jeśli bodziec jest wystarczająco silny, by przeważyć wewnętrzny kompas moralny, możemy mówić o tym, że dana osoba została „kupiona”. W tym sensie walutą nie musi być pieniądz, lecz zaspokojenie konkretnej, często głęboko skrywanej potrzeby.

Psychologia granic: czy każdy ma swój punkt krytyczny?

Z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej, przetrwanie jest naszym nadrzędnym celem. W sytuacjach ekstremalnych, gdy w grę wchodzi życie nasze lub naszych bliskich, większość ludzi jest w stanie zrobić rzeczy, których w normalnych warunkach nigdy by się nie podjęła. Czy to oznacza, że zostali kupieni? W pewnym sensie tak – ceną było życie.

Istnieje jednak pojęcie integralności moralnej. Niektórzy ludzie posiadają tak silnie zakorzeniony system wartości, że ich poczucie tożsamości jest nierozerwalnie związane z ich zasadami. Dla takiej osoby złamanie się oznaczałoby „śmierć cywilną” lub utratę szacunku do samego siebie, co jest ceną nie do zaakceptowania. Historia zna przypadki męczenników, dysydentów czy sygnalistów, którzy mimo ogromnych łapówek lub groźby tortur, nie dali się złamać. To sugeruje, że istnieją jednostki, których „kupić” się po prostu nie da, ponieważ ich system wartości nie przewiduje jednostki wymiany dla pewnych zasad.

Waluta emocjonalna i szantaż

Często zapominamy, że kupowanie kogoś może odbywać się poprzez emocje. Szantaż emocjonalny to forma „płatności” strachem lub poczuciem winy. Jeśli ktoś rezygnuje ze swoich marzeń, by zadowolić rodziców lub partnera, w pewnym sensie zostaje „kupiony” za obietnicę akceptacji lub spokoju w relacji.

Warto też zwrócić uwagę na zjawisko tzw. „stopy w drzwiach”. Proces kupowania człowieka rzadko zaczyna się od wielkiej propozycji. Często są to drobne przysługi, małe prezenty, które budują poczucie długu wdzięczności. Z czasem ten dług rośnie, aż staje się walutą, za którą kupuje się lojalność danej osoby. To klasyczny mechanizm korupcyjny, który pokazuje, że proces ten bywa rozciągnięty w czasie i niemal niezauważalny.

Czy istnieją wartości bezcenne?

W ekonomii istnieje pojęcie dóbr, które nie podlegają rynkowej wycenie. Czy miłość, przyjaźń lub honor mają swoją cenę? Choć Hollywood uwielbia historie o ludziach, którzy sprzedali wszystko dla pieniędzy, rzeczywistość bywa inna. Badania nad szczęściem (psychologia pozytywna) pokazują, że powyżej pewnego poziomu zarobków, który zapewnia bezpieczeństwo i komfort, wzrost ilości pieniędzy nie przekłada się na wzrost satysfakcji z życia.

Dla wielu osób poczucie sensu, autentyczność i więzi z innymi są warte więcej niż jakakolwiek suma. Jeśli ktoś oferuje pieniądze w zamian za zdradę przyjaciela, dla osoby o wysokiej inteligencji emocjonalnej oferta ta jest absurdalna – strata relacji jest stratą nieodwracalną, której pieniądze nie są w stanie zrekompensować.

Ciekawostka: Paradoks Easterlina

Warto wspomnieć o paradoksie Easterlina, który mówi o tym, że w skali kraju wzrost dochodu narodowego na mieszkańca niekoniecznie prowadzi do wzrostu średniego poziomu szczęścia obywateli. To pokazuje, że jako społeczeństwo mamy potrzeby, których nie da się po prostu „kupić” za wyższe PKB.

Dlaczego chcemy wierzyć, że każdego można kupić?

Wiara w to, że każdy ma swoją cenę, jest często mechanizmem obronnym. Jeśli uznamy, że każdy jest przekupny, łatwiej nam wybaczyć własne słabości i kompromisy moralne. „Zrobiłem to, bo każdy by tak zrobił na moim miejscu” – to wygodna wymówka.

Z drugiej strony, istnienie osób nieprzekupnych jest dla wielu irytujące, ponieważ stanowi żywy dowód na to, że można żyć inaczej, w zgodzie z ideałami, nawet pod presją. Osoby, których nie da się kupić, są fundamentem zaufania społecznego. To na nich opierają się instytucje, nauka i sprawiedliwość.

Podsumowanie – czy cena zawsze istnieje?

Choć świat często próbuje nas przekonać, że wszystko jest na sprzedaż, odpowiedź na pytanie „czy każdego można kupić?” brzmi: prawdopodobnie nie. Choć większość ludzi ma swój punkt krytyczny – zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia życia – istnieją jednostki, dla których godność i zasady są wartościami autotelicznymi (celami samymi w sobie).

Kupowanie człowieka to nie tylko kwestia grubości portfela, ale przede wszystkim znajomości jego słabości. Jeśli ktoś nie ma wygórowanych potrzeb materialnych, a jego poczucie własnej wartości opiera się na wewnętrznych fundamentach, staje się on dla rynku „towarem” nieosiągalnym. Ostatecznie to, czy mamy swoją cenę, zależy od tego, co uważamy za najcenniejsze w naszym życiu.

Podziel się z innymi: