Japonia kojarzy nam się zazwyczaj z jednolitym społeczeństwem, nowoczesną technologią i samurajami. Jednak mało kto wie, że rdzenni mieszkańcy tych wysp – Ajnowie – to lud o fascynującej, a zarazem tragicznej historii. Często mówi się o nich jako o „wymierającym narodzie”, choć prawda jest nieco bardziej złożona i wiąże się nie tyle z fizycznym znikaniem ludzi, co z systematycznym niszczeniem ich tożsamości kulturowej przez dekady.

Dlaczego mówi się o wymieraniu Ajnów?

Proces, który doprowadził do obecnej sytuacji Ajnów, nie był nagłym wydarzeniem, lecz efektem wieloletniej polityki państwa japońskiego. Kluczowym momentem była epoka Meiji (druga połowa XIX wieku), kiedy to Japonia zaczęła gwałtownie się modernizować i kolonizować wyspę Hokkaido, będącą rdzennym terytorium Ajnów.

Główne przyczyny regresu tej grupy to:

• Przymusowa asymilacja: W 1899 roku wprowadzono ustawę o „ochronie dawnych aborygenów z Hokkaido”. Choć nazwa brzmiała opiekuńczo, w praktyce zakazywała ona Ajnom kultywowania ich tradycji, posługiwania się własnym językiem oraz uprawiania tradycyjnego rybołówstwa i łowiectwa.
• Dyskryminacja społeczna: Przez dekady Ajnowie byli spychani na margines. Aby uniknąć prześladowań i zapewnić lepszą przyszłość swoim dzieciom, wielu z nich decydowało się na małżeństwa z Japończykami (Yamato) i ukrywanie swojego pochodzenia. W efekcie kolejne pokolenia traciły kontakt z korzeniami.
• Utrata języka: Język ajnuski jest uznawany przez UNESCO za krytycznie zagrożony. Przez lata nie był nauczany w szkołach, a starszyzna, która nim władała, odchodziła, nie przekazując wiedzy dalej ze strachu przed stygmatyzacją młodszych pokoleń.

Obecnie szacuje się, że osób identyfikujących się jako Ajnowie jest około 13-20 tysięcy, choć nieoficjalne liczby mogą być znacznie wyższe, gdyż wielu Japończyków nawet nie wie o swoich ajnuskich korzeniach.

Czy Ajnowie kiedykolwiek posiadali własne państwo?

Krótka odpowiedź brzmi: nie w takim sensie, w jakim rozumiemy współczesne państwo narodowe z centralnym rządem, granicami i armią. Historia polityczna Ajnów opierała się na zupełnie innych strukturach.

Ajnowie zamieszkiwali Hokkaido, Sachalin, Wyspy Kurylskie oraz północną część wyspy Honsiu. Ich społeczeństwo było zorganizowane w systemie rodowo-plemiennym. Podstawową jednostką był kotan, czyli osada lub wioska, zarządzana przez lokalnego wodza. Choć poszczególne grupy współpracowały ze sobą i handlowały, nigdy nie zjednoczyły się pod jednym berłem, by stworzyć królestwo czy republikę.

Warto jednak wspomnieć o próbach oporu, które miały charakter niemal narodowowyzwoleńczy. Najsłynniejszym z nich było powstanie Shakushaina w 1669 roku. Był to potężny zryw zbrojny przeciwko japońskiemu klanowi Matsumae, który próbował zmonopolizować handel i eksploatować zasoby Ajnów. Mimo że powstanie zakończyło się klęską, pokazało, że Ajnowie potrafili zjednoczyć się w obliczu wspólnego zagrożenia.

Ciekawostka: Czy wiesz, skąd wzięła się nazwa Sapporo?

Wiele nazw geograficznych na Hokkaido, które dziś brzmią dla nas typowo japońsko, ma w rzeczywistości pochodzenie ajnuskie. Stolica wyspy, Sapporo, wywodzi swoją nazwę od ajnuskich słów sat poro pet, co oznacza „suchą, wielką rzekę”. To dowód na to, jak głęboko kultura tego ludu jest wpisana w krajobraz północnej Japonii, mimo prób jej wymazania.

Wygląd i kultura – co wyróżniało Ajnów?

Ajnowie od wieków intrygowali antropologów, ponieważ fizycznie bardzo różnili się od swoich japońskich sąsiadów. Mieli jaśniejszą cerę, gęstsze owłosienie (mężczyźni nosili imponujące brody) i rysy twarzy, które dawniej błędnie uznawano za „europejskie”. Dziś badania genetyczne wskazują, że są oni potomkami ludności z okresu Jōmon, która zamieszkiwała Japonię na długo przed przybyciem przodków dzisiejszych Japończyków.

Ich kultura była silnie związana z naturą i duchowością (animizmem). Wierzyli, że wszystko w przyrodzie posiada swojego ducha, czyli kamuy. Najważniejszym z nich był bóg gór, objawiający się pod postacią niedźwiedzia brunatnego. Tradycyjne tatuaże wokół ust u kobiet, które miały przypominać uśmiech lub wąsy, były elementem rytualnym i symbolem dojrzałości.

Czy jest nadzieja na odrodzenie?

Choć sytuacja przez lata była dramatyczna, ostatnie dwie dekady przyniosły pewien przełom. W 2008 roku japoński parlament oficjalnie uznał Ajnów za lud tubylczy, a w 2019 roku weszła w życie ustawa, która ma na celu ochronę i promowanie ich kultury.

W 2020 roku otwarto Upopoy – Narodowe Muzeum i Park Ajnów w Shiraoi, które stało się centrum edukacyjnym i turystycznym. Młodsze pokolenia coraz częściej sięgają po swoje dziedzictwo, ucząc się języka, tradycyjnego tańca i rzemiosła. Choć naród ten nie posiada własnego państwa i zmaga się z widmem zaniku tradycji, widać wyraźny ruch w stronę odzyskania dumy z bycia Ajnu.