Gość (83.4.*.*)
Zygmunt Freud to postać, której nie da się pominąć w historii psychologii. Choć nazywany jest ojcem psychoanalizy, współczesna nauka patrzy na jego dorobek z ogromnym dystansem. Wiele z jego teorii, które kiedyś uznawano za przełomowe, dziś traktuje się raczej jako literaturę lub filozofię niż rzetelną wiedzę medyczną. Wynika to z faktu, że Freud popełnił szereg fundamentalnych błędów badawczych, które z punktu widzenia dzisiejszej metodologii naukowej dyskwalifikowałyby jego prace już na starcie.
Jednym z najcięższych zarzutów wobec Freuda, sformułowanym m.in. przez filozofa nauki Karla Poppera, jest brak falsyfikowalności jego twierdzeń. W nauce teoria jest wartościowa tylko wtedy, gdy można określić warunki, w których okazałaby się fałszywa. U Freuda wszystko dało się wytłumaczyć "po fakcie".
Jeśli pacjent zgadzał się z interpretacją Freuda (np. dotyczącą kompleksu Edypa), uznawano to za potwierdzenie teorii. Jeśli jednak pacjent gwałtownie zaprzeczał, Freud twierdził, że jest to mechanizm wyparcia i oporu, co... również potwierdzało teorię. W ten sposób psychoanaliza stała się systemem zamkniętym, którego nie dało się podważyć żadnym dowodem empirycznym.
Współczesne badania psychologiczne opierają się na tysiącach uczestników z różnych grup społecznych, wiekowych i kulturowych. Freud natomiast budował swoje uniwersalne prawa dotyczące ludzkiej psychiki na podstawie bardzo wąskiej grupy osób. Większość jego pacjentów stanowili zamożni mieszkańcy Wiednia z klasy średniej i wyższej, głównie kobiety cierpiące na zaburzenia, które wtedy diagnozowano jako "histerię".
Wyciąganie wniosków na temat rozwoju psychoseksualnego wszystkich ludzi na świecie (w tym dzieci z kultur pierwotnych czy osób zdrowych) na podstawie obserwacji kilku straumatyzowanych osób z wiedeńskich salonów było ogromnym nadużyciem metodologicznym.
Freud miał tendencję do "naprowadzania" swoich pacjentów na konkretne odpowiedzi. Zamiast być obiektywnym obserwatorem, często sugerował im, że ich problemy wynikają z traum z dzieciństwa lub ukrytych pragnień seksualnych. Istnieją dowody na to, że Freud ignorował fakty, które nie pasowały do jego założeń, i kładł nacisk na te elementy opowieści pacjentów, które potwierdzały jego wcześniejsze tezy.
Najsłynniejszym przykładem jest przypadek "Człowieka od Wilków" (Sergieja Pankiejewa). Freud ogłosił jego wyleczenie jako sukces psychoanalizy, podczas gdy w rzeczywistości pacjent zmagał się z problemami psychicznymi do końca życia i czuł się zmanipulowany przez terapeutę.
Co ciekawe, Freud stworzył całą teorię rozwoju dziecka (fazy: oralna, analna, falliczna itd.), prawie nigdy nie prowadząc systematycznych obserwacji dzieci. Swoje teorie budował na wspomnieniach dorosłych pacjentów. Problem polega na tym, że ludzka pamięć jest niezwykle zawodna i podatna na zniekształcenia. Rekonstruowanie przebiegu dzieciństwa na podstawie dorosłych fantazji i snów nie jest rzetelną metodą badawczą, a raczej formą interpretacji literackiej.
W początkowej fazie swojej kariery Freud był wielkim entuzjastą kokainy. Uważał ją za "cudowny lek" na depresję, zmęczenie i problemy z trawieniem. Sam ją zażywał i polecał znajomym, nie zdając sobie sprawy z jej silnie uzależniających właściwości. Choć później wycofał się z tych twierdzeń, niektórzy badacze sugerują, że jego wczesne, niezwykle intensywne i czasem chaotyczne prace mogły powstawać pod wpływem tej substancji.
Freud był zafiksowany na punkcie popędów wewnętrznych, szczególnie seksualnych (libido). W swoich badaniach niemal całkowicie ignorował wpływ genetyki, neurologii oraz realnych warunków społeczno-ekonomicznych na zdrowie psychiczne. Dla niego każda fobia czy lęk musiały mieć źródło w nieświadomym konflikcie wewnętrznym, podczas gdy wiele z tych zaburzeń ma podłoże czysto biologiczne lub wynika z bieżących doświadczeń życiowych, a nie z relacji z matką w wieku dwóch lat.
To jeden z najbardziej kontrowersyjnych momentów w pracy Freuda. Początkowo uważał on, że histeria u jego pacjentek wynika z realnego wykorzystywania seksualnego w dzieciństwie (tzw. teoria uwiedzenia). Jednak pod wpływem nacisków społecznych i prawdopodobnie własnych uprzedzeń, zmienił zdanie. Uznał, że te traumatyczne wspomnienia to nie fakty, a jedynie dziecięce fantazje i pragnienia seksualne skierowane ku rodzicom. Ten zwrot pozwolił mu "uratować" reputację wiedeńskich rodzin, ale z punktu widzenia nauki był to błąd polegający na dopasowaniu danych do oczekiwań otoczenia, co drastycznie wpłynęło na losy wielu ofiar nadużyć.
Mimo tych wszystkich błędów, Freudowi nie można odmówić jednego: zwrócił uwagę świata na to, że nasza psychika jest skomplikowana, a procesy nieświadome realnie wpływają na nasze zachowanie. Choć jego metody były wadliwe, położył fundamenty pod rozwój nowoczesnej psychoterapii.