Gość (83.4.*.*)
Zygmunt Freud to postać, która do dziś budzi ogromne emocje – od uwielbienia po całkowitą negację. Choć uznaje się go za ojca psychoanalizy, jego współcześni oraz późniejsi krytycy nie szczędzili mu gorzkich słów. Jednym z najpoważniejszych zarzutów było twierdzenie, że Freud na skrajność epoki, w której żył, odpowiedział własną skrajnością. Aby zrozumieć, o co dokładnie chodziło jego przeciwnikom, musimy cofnąć się do dusznych salonów XIX-wiecznego Wiednia.
W czasach, gdy Freud zaczynał swoją praktykę, Europa znajdowała się w kleszczach surowej moralności wiktoriańskiej. Seksualność była tematem tabu, o którym nie mówiło się głośno, a wszelkie przejawy pożądania spychano w mroczne zakamarki podświadomości. Krytycy Freuda zauważali, że jego teoria była gwałtowną reakcją na to milczenie. Zarzucali mu, że skoro społeczeństwo udawało, że seks nie istnieje, on postanowił udowodnić, że seks jest absolutnie wszystkim.
To właśnie to podejście nazywano „odpowiadaniem skrajnością na skrajność”. Przeciwnicy twierdzili, że Freud popadł w panseksualizm – doktrynę, według której każdy ludzki odruch, od twórczości artystycznej po miłość do rodziców, ma podłoże popędowe. Dla wielu badaczy było to przejście z jednej absurdalnej ewentualności (całkowitego wyparcia) w drugą (całkowitą obsesję).
Głównym punktem zapalnym był sposób, w jaki Freud interpretował ludzką psychikę. Jego oponenci, tacy jak Alfred Adler czy początkowo bliski mu Carl Gustav Jung, uważali, że sprowadzanie całej złożoności ludzkiego ducha do libido jest krzywdzącym uproszczeniem. Zarzucali mu redukcjonizm – czyli próbę wyjaśnienia wielowymiarowych zjawisk za pomocą jednego, wąskiego klucza.
Przeciwnicy Freuda argumentowali, że:
Kolejnym zarzutem, który często pojawiał się w pismach przeciwników psychoanalizy, był brak możliwości weryfikacji twierdzeń Freuda. Karl Popper, słynny filozof nauki, wskazywał, że psychoanaliza jest pseudonauką, ponieważ nie da się jej sfałszować. Jeśli pacjent zgadzał się z interpretacją Freuda, teoria była potwierdzona. Jeśli się nie zgadzał – Freud twierdził, że pacjent stosuje „opór”, co... również potwierdzało teorię.
Właśnie ten dogmatyzm był postrzegany jako kolejna skrajność. Freud nie znosił sprzeciwu. Każda próba podważenia jego autorytetu kończyła się zerwaniem kontaktów, co spotkało niemal wszystkich jego najwybitniejszych uczniów. Krytycy twierdzili, że psychoanaliza bardziej przypomina religijną sektę niż dziedzinę medycyny, gdzie dogmat mistrza jest niepodważalny.
Warto wspomnieć, że zanim Freud stał się sławny dzięki psychoanalizie, był gorącym orędownikiem kokainy. Uważał ją za „cudowny lek” na depresję i problemy z trawieniem. Sam zażywał ją w dużych ilościach i polecał znajomym. Dopiero gdy jeden z jego przyjaciół popadł w ciężkie uzależnienie i zmarł, Freud wycofał się z promowania tej substancji. To wydarzenie również było później używane przez jego przeciwników jako dowód na jego skłonność do popadania w niebezpieczne fascynacje i skrajne opinie.
Z perspektywy czasu możemy ocenić, że choć Freud rzeczywiście „przeszarżował” w wielu kwestiach, jego skrajność była potrzebna, by przebić się przez mur milczenia. Gdyby nie jego radykalne teorie, być może psychologia nigdy nie zajęłaby się tematem nieświadomości czy wpływu dzieciństwa na dorosłe życie.
Przeciwnicy mieli rację, wytykając mu brak obiektywizmu i obsesyjne skupienie na seksualności. Jednak to właśnie ta „skrajna” postawa wywołała intelektualne trzęsienie ziemi, które na zawsze zmieniło sposób, w jaki myślimy o sobie samym. Dziś rzadko który terapeuta stosuje czystą psychoanalizę freudowską, ale język, którego używamy – mówiąc o „wyparciu”, „ego” czy „pomyłkach freudowskich” – na stałe wszedł do naszej kultury.