Stres towarzyszący występom publicznym, zawodom sportowym czy udziałowi w talent show to zjawisko, które naukowcy biorą pod lupę od dekad. Nie jest to jedynie „uczucie w brzuchu”, ale skomplikowany proces fizjologiczny i psychologiczny, który zmienia się dynamicznie w zależności od etapu wydarzenia. Badania nad tremą i lękiem przedekspozycyjnym (ang. performance anxiety) pokazują, że moment wyjścia na scenę to tylko wierzchołek góry lodowej.

Stres przed startem – mechanizm oczekiwania

Najwięcej badań koncentruje się na fazie „pre”, czyli czasie bezpośrednio poprzedzającym występ. Psychologia sportu i muzyki wskazuje, że stres zaczyna narastać już na kilka dni przed wydarzeniem, osiągając apogeum tuż przed wyjściem na scenę lub linię startu. W organizmie dochodzi wtedy do aktywacji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, co skutkuje wyrzutem kortyzolu i adrenaliny.

Ciekawym zjawiskiem jest tzw. lęk poznawczy (martwienie się o wynik) oraz lęk somatyczny (fizyczne objawy, jak drżenie rąk czy nudności). Badania wykazują, że u profesjonalistów lęk somatyczny często znika w momencie rozpoczęcia działania, podczas gdy u amatorów może on trwać znacznie dłużej, paraliżując ich możliwości. Co ciekawe, umiarkowany poziom stresu jest pożądany – zgodnie z prawem Yerkesa-Dodsona, istnieje optymalny poziom pobudzenia, który pozwala osiągnąć najlepsze wyniki.

W trakcie występu – walka o „flow”

Kiedy zegar rusza, a światła gasną, stres nie znika, ale zmienia swój charakter. Naukowcy badający sportowców i muzyków opisują stan „flow” (przepływu), w którym wykonawca jest tak pochłonięty czynnością, że stres zostaje zepchnięty na dalszy plan. Jednak nie zawsze tak się dzieje.

Zjawisko „choking under pressure” (dławienie się pod presją) to moment, w którym wysoki poziom stresu sprawia, że wykonawca zaczyna zbyt intensywnie myśleć o czynnościach, które zazwyczaj wykonuje automatycznie. Badania nad uczestnikami talent show pokazują, że dodatkowym czynnikiem stresogennym jest obecność kamer i świadomość bycia ocenianym przez miliony widzów, co drastycznie podnosi poziom samoświadomości i może prowadzić do błędów, których artysta nie popełniłby na próbie.

Oczekiwanie na wyniki – najtrudniejszy etap?

Często zapominamy o tym, co dzieje się po występie, a to właśnie faza oczekiwania na werdykt bywa dla wielu najbardziej wyniszczająca. Badania nad uczestnikami konkursów i zawodów wskazują na tzw. „post-performance let-down” – gwałtowny spadek adrenaliny, który może prowadzić do uczucia wyczerpania, a nawet smutku, niezależnie od wyniku.

Oczekiwanie na wyniki w talent show czy konkursach to stan zawieszenia, w którym brak kontroli nad sytuacją potęguje stres. W psychologii nazywa się to niepewnością poznawczą. Badania sugerują, że dla ludzkiego mózgu gorsza od złej wiadomości jest właśnie niepewność. Podczas czekania na werdykt poziom kortyzolu może utrzymywać się na wysokim poziomie dłużej niż podczas samego występu, ponieważ organizm nie może jeszcze przejść w fazę regeneracji.

Ciekawostka: Różnica między sportem a sceną

Interesującym odkryciem badaczy jest fakt, że sportowcy i artyści inaczej interpretują sygnały płynące z ciała. Sportowcy częściej postrzegają szybkie bicie serca jako „pobudzenie do walki” (interpretacja pozytywna), podczas gdy muzycy czy aktorzy częściej interpretują to samo zjawisko jako „paraliżującą tremę” (interpretacja negatywna). Ta różnica w nastawieniu (ang. mindset) ma kluczowe znaczenie dla końcowego sukcesu.

Jak stres wpływa na uczestników talent show?

Programy typu talent show są specyficznym laboratorium stresu. Uczestnicy są poddawani izolacji, deprywacji snu i ciągłej ocenie. Badania nad reality TV sugerują, że stres „po” jest potęgowany przez nagły powrót do rzeczywistości i konfrontację z opinią publiczną w mediach społecznościowych. Wiele produkcji telewizyjnych obecnie zatrudnia psychologów, którzy mają za zadanie wspierać uczestników nie tylko przed wejściem na antenę, ale przede wszystkim w fazie oczekiwania na wyniki i po zakończeniu emisji, kiedy stres związany z popularnością może stać się przytłaczający.

Podsumowując, stres w kontekście występów i konkursów to proces ciągły. Choć najwięcej mówi się o tremie przedstartowej, to właśnie umiejętność radzenia sobie z „ciszą po występie” i niepewnością oczekiwania na wynik jest często największym wyzwaniem dla ludzkiej psychiki.