Pojęcie trustu kojarzy się wielu osobom głównie z amerykańskimi filmami i skomplikowanymi zapisami w testamentach bogatych wujków. Rzeczywiście, trusty testamentowe (testamentary trusts) to jedna z najpopularniejszych form zabezpieczenia majątku na wypadek śmierci, ale to zaledwie wierzchołek góry lodowej. Świat finansów i prawa oferuje znacznie szerszy wachlarz rozwiązań, które pozwalają zarządzać kapitałem jeszcze za życia, chronić go przed wierzycielami czy optymalizować podatki.

Trusty żyjące, czyli Inter Vivos

Najważniejszą alternatywą dla trustu testamentowego jest trust żyjący, znany w terminologii prawniczej jako inter vivos trust. Jak sama nazwa wskazuje, powstaje on za życia fundatora (settlor). W przeciwieństwie do formy testamentowej, która zaczyna działać dopiero po otwarciu spadku, trust żyjący pozwala na natychmiastowe przeniesienie aktywów pod zarząd powiernika.

W ramach tej kategorii wyróżniamy dwa kluczowe podtypy:

• Trust odwołalny (Revocable Trust): Fundator zachowuje pełną kontrolę nad majątkiem. Może w dowolnym momencie zmienić zasady działania trustu, wycofać z niego środki lub całkowicie go rozwiązać. Jest to świetne narzędzie do unikania procedur spadkowych (probate), które w krajach anglosaskich bywają długie i kosztowne.
• Trust nieodwołalny (Irrevocable Trust): Tutaj fundator traci bezpośrednią kontrolę nad aktywami. Po ich przekazaniu do trustu, stają się one własnością powiernika działającego na rzecz beneficjentów. Choć brzmi to drastycznie, takie rozwiązanie oferuje najsilniejszą ochronę przed wierzycielami i pozwala na znaczące korzyści podatkowe, ponieważ majątek ten formalnie nie należy już do fundatora.

Trusty dyskrecjonalne vs. stałe

Kolejny podział dotyczy tego, jak beneficjenci otrzymują swoje środki. To kluczowe rozróżnienie, jeśli fundator chce mieć pewność, że jego majątek nie zostanie roztrwoniony.

Trusty dyskrecjonalne (Discretionary Trusts) dają powiernikowi dużą swobodę. To on decyduje, kiedy, komu (z grupy beneficjentów) i ile pieniędzy wypłacić. Jest to idealne rozwiązanie w sytuacjach, gdy beneficjenci są niepełnoletni, mają problemy z hazardem lub po prostu nie radzą sobie z zarządzaniem dużymi kwotami.

Z kolei trusty stałe (Fixed Trusts) nie pozostawiają pola do interpretacji. Powiernik ma ściśle określony harmonogram i kwoty, które musi wypłacić konkretnym osobom. Beneficjent ma tutaj "roszczenie" do konkretnej części majątku.

Trusty celowe i charytatywne

Nie każdy trust musi mieć na celu wzbogacenie konkretnej osoby fizycznej. Istnieją formy nakierowane na realizację określonych idei:

1. Charitable Trusts (Trusty charytatywne): Tworzone w celach publicznych, takich jak wspieranie edukacji, walka z ubóstwem czy ochrona środowiska. Często korzystają z bardzo szerokich ulg podatkowych.
2. Spendthrift Trusts: Specjalna konstrukcja chroniąca beneficjenta przed nim samym. Zapisy uniemożliwiają beneficjentowi sprzedaż swoich praw do trustu lub zaciąganie pożyczek pod zastaw przyszłych wypłat, co chroni kapitał przed komornikami.
3. Blind Trusts (Trusty ślepe): Często stosowane przez polityków lub kadrę zarządzającą wielkich korporacji. Fundator przekazuje majątek powiernikowi, ale nie ma wglądu w to, jak jest on inwestowany. Ma to zapobiegać konfliktom interesów.

Trusty wynikające z mocy prawa

W systemach prawnych opartych na common law istnieją również trusty, które nie powstają z woli fundatora, lecz są nakładane przez sąd.

• Constructive Trusts: Sąd ustanawia taki trust, aby zapobiec "niesłusznemu wzbogaceniu". Jeśli ktoś wszedł w posiadanie majątku w sposób nieuczciwy, sąd może uznać, że ta osoba trzyma ten majątek jedynie jako powiernik dla prawowitego właściciela.
• Resulting Trusts: Powstają, gdy intencja fundatora nie została w pełni zrealizowana lub gdy po zakończeniu celu trustu pozostały w nim środki. Wtedy majątek "wraca" do fundatora lub jego spadkobierców.

Gdzie na świecie występują trusty?

Koncepcja trustu wywodzi się z angielskiego systemu Common Law. To właśnie tam – w Wielkiej Brytanii, USA, Kanadzie, Australii czy Nowej Zelandii – trusty są najbardziej rozwinięte i powszechne. Wynika to z historycznego podziału na prawo (Law) i słuszność (Equity), gdzie trusty ewoluowały jako sposób na sprawiedliwe zarządzanie ziemią.

W systemach Civil Law (prawa kontynentalnego), do których należy Polska, Francja czy Niemcy, klasyczny trust przez długi czas nie istniał, ponieważ kłócił się z rzymską zasadą jedności własności (trudno było zaakceptować, że ktoś inny jest właścicielem "formalnym", a ktoś inny "użytkowym").

Jednak świat się zmienia:

• Francja i Luksemburg wprowadziły instytucję fiducie, która pełni funkcje zbliżone do trustu.
• Polska od 2023 roku posiada Fundację Rodzinną, która w wielu aspektach (ochrona majątku, sukcesja) działa bardzo podobnie do zagranicznych trustów.
• Konwencja Haska o trustach z 1985 roku pozwala na uznawanie trustów utworzonych w systemach common law przez państwa o systemie kontynentalnym, co ułatwia międzynarodowe zarządzanie majątkiem.

Ciekawostka: Trust dla zwierząt?

W niektórych stanach USA (np. na Florydzie) prawo pozwala na tworzenie tzw. Pet Trusts. Ponieważ zwierzęta w świetle prawa nie mogą posiadać majątku, właściciel może ustanowić trust, który będzie opłacał opiekę, weterynarza i ulubioną karmę dla psa czy kota po śmierci właściciela. Powiernik jest wtedy prawnie zobowiązany do dbania o dobrostan pupila zgodnie z instrukcjami.

Czy w Polsce można założyć trust?

Bezpośrednio "trustu" w polskim Kodeksie cywilnym nie znajdziemy. Polacy chcący korzystać z takich rozwiązań najczęściej decydują się na wspomnianą fundację rodzinną lub zakładają trusty w jurysdykcjach zagranicznych (np. na Cyprze, Malcie czy w Jersey), co jednak wiąże się ze skomplikowanymi kwestiami podatkowymi i koniecznością raportowania do polskich organów skarbowych.