Dzień Świstaka (ang. Groundhog Day) to jedna z najbardziej nietypowych i barwnych tradycji, obchodzona co roku 2 lutego głównie w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Choć dla wielu jest to po prostu zabawne święto, ma ono głębokie korzenie w europejskim folklorze i zyskało ogromną popularność dzięki popkulturze.

W skrócie, Dzień Świstaka to ludowy sposób na przewidywanie, jak długo potrwa zima.

O co chodzi w Dniu Świstaka?

Głównym bohaterem tego święta jest świstak amerykański (nazywany też świszczem), który pełni rolę "futrzanego meteorologa". Tradycja nakazuje, aby 2 lutego wywabić go z nory, w której zapadł w zimowy sen.

Zasada prognozowania jest prosta i opiera się na obserwacji:

1. Jeśli świstak zobaczy swój cień (co oznacza słoneczny, pogodny poranek), przestraszy się i wróci do nory. To zwiastuje, że zima potrwa jeszcze sześć tygodni.
2. Jeśli świstak nie zobaczy swojego cienia (ponieważ jest pochmurno lub mglisto), oznacza to, że zima dobiega końca i można spodziewać się wcześniejszej wiosny.

Najbardziej znane obchody Dnia Świstaka odbywają się w Punxsutawney w Pensylwanii. Tamtejszy "oficjalny" świstak nosi imię Punxsutawney Phil. Co roku, 2 lutego, Phil jest wyciągany z nory przez specjalną grupę organizatorów, ubranych w cylindry i eleganckie stroje, co nadaje wydarzeniu widowiskowy charakter.

Skąd wzięła się ta nietypowa tradycja?

Dzień Świstaka ma swoje korzenie w europejskich wierzeniach ludowych, a zwłaszcza w tradycjach niemieckich i celtyckich.

Europejskie początki

W Europie, a konkretnie w Niemczech, 2 lutego obchodzono chrześcijańskie święto Ofiarowania Pańskiego (Święto Matki Boskiej Gromnicznej), które przypada w połowie astronomicznej zimy. W tym dniu, zwanym też Dachstag (Dzień Borsuka), pogodę przewidywały inne zwierzęta, takie jak borsuki, a pierwotnie nawet niedźwiedzie. Zasada była identyczna: jeśli zwierzę zobaczy cień, zima potrwa dłużej.

Przeniesienie do Ameryki

Kiedy niemieccy osadnicy przybyli do Pensylwanii w XVIII wieku, przenieśli ze sobą ten zwyczaj. Ponieważ na tych terenach świstaki amerykańskie były bardziej powszechne niż borsuki, to właśnie ten lokalny gryzoń, zapadający w sen zimowy, został wybrany na nowego "prognozera".

Pierwsze wzmianki o Dniu Świstaka w Pensylwanii pochodzą z 1840 roku. Za oficjalną datę rozpoczęcia celebrowania święta w Punxsutawney uważa się 2 lutego 1886 roku, a pomysłodawcą był redaktor lokalnej gazety, Clymer Freas.

Dzień Świstaka w popkulturze

Święto to zyskało światową sławę i popularność, głównie za sprawą komedii filmowej z 1993 roku, zatytułowanej właśnie „Dzień Świstaka” (ang. Groundhog Day), z Billem Murrayem w roli głównej.

Film opowiada historię cynicznego prezentera pogody, który zostaje uwięziony w pętli czasu, przeżywając w nieskończoność ten sam dzień – 2 lutego w Punxsutawney. Dzięki temu obrazowi, wyrażenie „dzień świstaka” weszło do języka potocznego i jest używane do opisania sytuacji, w której monotonia i powtarzalność sprawiają, że każdy kolejny dzień wydaje się taki sam.

Ciekawostka

Chociaż Dzień Świstaka jest zabawną i barwną tradycją, nie ma ona naukowych podstaw do przewidywania pogody. Statystyki pokazują, że trafność prognoz Punxsutawney Phila wynosi około 50%, co oznacza, że jest to bardziej element kultury ludowej i popularnej niż rzetelna metoda meteorologiczna.