Choć nazwa PASTA może kojarzyć się z włoską kuchnią, w kontekście historycznym Warszawy ma ona zupełnie inne, niezwykle ważne znaczenie. To akronim od nazwy Polska Akcyjna Spółka Telefoniczna, która przed II wojną światową była operatorem sieci telefonicznej w stolicy. Budynki należące do tej spółki, znane jako Mała i Duża PASTA, na stałe wpisały się w krajobraz miasta, stając się nie tylko cudami ówczesnej techniki, ale i symbolami heroizmu podczas powstania warszawskiego.

Mała PASTA – od niej wszystko się zaczęło

Mała PASTA znajduje się przy ulicy Zielnej 37 w Warszawie. Została wzniesiona w latach 1904–1905 dla szwedzkiego Towarzystwa Akcyjnego Telefonów Cedergren. W tamtym czasie był to nowoczesny budynek biurowo-techniczny, który musiał pomieścić rozrastającą się infrastrukturę telefoniczną dynamicznie rozwijającego się miasta.

Budynek ten, choć niższy od swojej „starszej siostry”, wyróżniał się elegancką architekturą. Co ciekawe, to właśnie tutaj zainstalowano pierwsze w Warszawie nowoczesne centrale telefoniczne. Z czasem jednak zapotrzebowanie na usługi telekomunikacyjne wzrosło tak bardzo, że konieczna stała się budowa drugiego, znacznie większego obiektu tuż obok.

Duża PASTA – pierwszy warszawski drapacz chmur

Duża PASTA, zlokalizowana pod adresem Zielna 39, to budynek-legenda. Wzniesiony w latach 1908–1910, był w tamtym czasie najwyższym budynkiem mieszkalno-biurowym w całej Europie Środkowo-Wschodniej i pierwszym drapaczem chmur w Warszawie (a także w całym Imperium Rosyjskim, pod którego zaborami znajdowała się wtedy część Polski).

Oto kilka faktów, które warto znać o Dużej PAŚCIE:

• Wysokość: Budynek ma 51,5 metra wysokości i liczy 8 pięter (choć ze względu na konstrukcję wieżową wydaje się znacznie wyższy).
• Styl: Architektura nawiązuje do średniowiecznego zamczyska z blankami, co nadaje mu monumentalny i nieco surowy charakter.
• Konstrukcja: Zastosowano w nim nowatorskie jak na tamte czasy rozwiązania żelbetowe, co pozwoliło na osiągnięcie tak imponującej wysokości.

Dla mieszkańców przedwojennej Warszawy Duża PASTA była symbolem nowoczesności i aspiracji miasta do bycia europejską metropolią.

Dlaczego PASTA jest tak ważna dla historii Polski?

Największą sławę budynki te zyskały podczas powstania warszawskiego w 1944 roku. Ze względu na swoją wysokość i strategiczne znaczenie (centrala telefoniczna pozwalała na łączność z Berlinem i frontem), Duża PASTA stała się kluczowym punktem oporu Niemców.

Walki o ten budynek trwały aż 20 dni. Niemieccy snajperzy ulokowani na górnych piętrach kontrolowali znaczną część Śródmieścia, co czyniło budynek niemal niemożliwym do zdobycia. Powstańcy z batalionu „Kiliński” dokonali jednak niemożliwego – 20 sierpnia 1944 roku, po zaciętym ataku z użyciem miotaczy ognia i materiałów wybuchowych, budynek został zdobyty. Zdjęcie zatkniętej na szczycie PASTY polskiej flagi stało się jednym z najbardziej ikonicznych obrazów powstania, symbolizującym wolę walki i zwycięstwo nad okupantem.

Ciekawostka: Taktyka „strażacka”

Podczas zdobywania PASTY powstańcy użyli pomysłowej techniki. Wykorzystali motopompy strażackie, aby wpompować do wnętrza budynku mieszankę paliwową, którą następnie podpalili. To właśnie ten pożar zmusił niemiecką załogę do poddania się.

PASTA dzisiaj – co warto wiedzieć?

Oba budynki przetrwały wojnę, choć Duża PASTA była mocno uszkodzona. Po wojnie została odbudowana, tracąc jednak część swoich pierwotnych zdobień. Obecnie budynek przy Zielnej 39 jest siedzibą wielu organizacji kombatanckich, w tym Fundacji Polskiego Państwa Podziemnego.

Na szczycie Dużej PASTY znajduje się charakterystyczny Znak Polski Walczącej, który jest widoczny z wielu punktów w centrum Warszawy. Dla turystów i mieszkańców jest to miejsce pamięci, ale także piękny przykład architektury z początku XX wieku, który przypomina o dawnej świetności „Paryża Północy”, jak niegdyś nazywano stolicę Polski.

Odwiedzając okolice stacji metra Świętokrzyska, warto zatrzymać się na chwilę przy ulicy Zielnej. Te dwa budynki to nie tylko cegły i beton – to żywa historia polskiej telekomunikacji i niezłomności ducha mieszkańców Warszawy.