Wielu ojców, a także obserwatorów życia publicznego, odnosi wrażenie, że w gabinetach psychologicznych i na salach sądowych wciąż pokutuje przekonanie o naturalnej wyższości matki nad ojcem. Choć współczesna psychologia stara się być nauką obiektywną, korzenie tego konkretnego uprzedzenia są głębokie i wynikają z splotu historii, dawnych teorii naukowych oraz kulturowych oczekiwań, które przez dekady kształtowały nasz sposób myślenia o wychowaniu.

Historyczne fundamenty teorii przywiązania

Aby zrozumieć, skąd wzięło się przekonanie o „uprzywilejowanej” pozycji matki w psychologii, musimy cofnąć się do połowy XX wieku. To wtedy rodziła się współczesna psychologia rozwojowa, a jej fundamentem stała się teoria przywiązania Johna Bowlby’ego. W swoich wczesnych pracach Bowlby koncentrował się niemal wyłącznie na relacji matka-dziecko, uznając ją za unikalną i niemożliwą do zastąpienia przez nikogo innego.

W tamtym czasie rola ojca była spychana na margines – postrzegano go głównie jako żywiciela rodziny, który zapewnia bezpieczeństwo materialne, ale nie bierze czynnego udziału w emocjonalnym życiu niemowlęcia. Psychologowie tamtej ery, interpretując wyniki badań, często wychodzili z założenia, że każda inna osoba opiekująca się dzieckiem jest jedynie „zastępcą” matki. To właśnie te wczesne publikacje naukowe ugruntowały w świadomości społecznej (i zawodowej) obraz matki jako jedynego „biologicznie zaprogramowanego” opiekuna.

Stereotyp instynktu macierzyńskiego a nauka

Kolejnym źródłem tego przekonania jest nadmierne upraszczanie wyników badań z zakresu biologii i ewolucji. Często przywołuje się argumenty o oksytocynie (hormonie więzi) czy karmieniu piersią jako dowody na to, że kobieta posiada wrodzony „instynkt macierzyński”, którego mężczyźni rzekomo nie mają.

W rzeczywistości współczesne badania neurobiologiczne pokazują coś zupełnie innego. U ojców, którzy aktywnie opiekują się swoimi dziećmi, również zachodzą zmiany hormonalne i neurologiczne – poziom ich oksytocyny rośnie, a mózg adaptuje się do roli opiekuna w sposób bardzo zbliżony do mózgu matki. Niemniej jednak, w powszechnym odbiorze (a czasem i w starszych podręcznikach), wciąż dominuje narracja o biologicznej przewadze kobiet, co sprawia, że psychologowie starej daty mogą nieświadomie interpretować zachowania ojców jako „mniej intuicyjne”.

Psycholog jako biegły w sprawach sądowych

Przekonanie o stronniczości psychologów najmocniej wybrzmiewa w kontekście spraw o opiekę nad dziećmi. Kiedy psycholog występuje w roli biegłego, jego opinia ma kluczowe znaczenie dla decyzji sądu. Jeśli ojciec czuje się potraktowany niesprawiedliwie, często winą obarcza właśnie „matkocentryczne” podejście specjalisty.

Z czego to wynika?

• Błąd potwierdzenia: Jeśli psycholog podświadomie wierzy, że dziecko potrzebuje przede wszystkim matki, będzie szukał w zachowaniu ojca dowodów na jego mniejszą kompetencję (np. mniejszą wiedzę o ulubionej zabawce dziecka), ignorując jednocześnie inne, silne strony ojcowskiej opieki.
• Kulturowe kalki: Psychologowie to też ludzie wychowani w określonym społeczeństwie. Jeśli od dziecka słyszeli, że „mama wie najlepiej”, mogą przenosić ten schemat do swojej pracy zawodowej, nawet jeśli deklarują pełny obiektywizm.

Czy współczesna psychologia naprawdę faworyzuje matki?

Warto zaznaczyć, że w nowoczesnej psychologii następuje ogromna zmiana. Coraz więcej mówi się o tzw. „głodzie ojca” oraz o tym, jak kluczowy dla rozwoju poznawczego i emocjonalnego dziecka jest kontakt z tatą. Badania Michaela Lamba czy Kyle’a Pruetta dowodzą, że ojcowie wnoszą do wychowania unikalne elementy, takie jak zachęcanie do eksploracji, nauka regulacji emocji poprzez zabawę siłową czy budowanie pewności siebie.

Mimo to, zmiana paradygmatu w nauce trwa krócej niż zmiana mentalności społecznej. Przekonanie o stronniczości psychologów bierze się więc częściowo z realnych, dawnych błędów tej dyscypliny, a częściowo z faktu, że systemy prawne i instytucjonalne (w tym opiniodawcze zespoły sądowych specjalistów) zmieniają się znacznie wolniej niż wiedza akademicka.

Ciekawostka: Rola ojca w różnych kulturach

Warto wiedzieć, że przekonanie o wyższości matki nie jest uniwersalne dla całej ludzkości. W społecznościach zbieracko-łowieckich, takich jak lud Aka z Afryki Środkowej, ojcowie spędzają niemal połowę dnia w bezpośrednim kontakcie fizycznym ze swoimi dziećmi. Tamtejsza „psychologia ludowa” nie widzi różnicy w kompetencjach opiekuńczych obu płci, co sugeruje, że nasze europejskie przekonania są w dużej mierze konstruktem kulturowym, a nie biologicznym pewnikiem.

Dlaczego interpretacja wyników badań bywa kontrowersyjna?

Często zarzuca się badaczom, że projektują testy w taki sposób, aby to matki wypadały w nich lepiej. Przykładowo, jeśli badanie skupia się na „wrażliwości na płacz niemowlęcia”, a nie na „zdolności do stymulowania rozwoju poprzez zabawę”, to naturalnie premiuje ono tradycyjnie przypisywane kobietom cechy. Krytycy zauważają, że dopóki definicja „dobrego rodzica” będzie oparta głównie na cechach opiekuńczo-pielęgnacyjnych, ojcowie mogą być postrzegani jako rodzice „drugiej kategorii”, co rzutuje na późniejszą interpretację wszelkich danych statystycznych.