Jakie masz pytanie?

lub

Co oznacza twierdzenie Karla Poppera, że psychoanaliza Sigmunda Freuda jest pseudonauką, ponieważ nie da się jej sfałszować?

zasada falsyfikowalności poppera krytyka psychoanalizy freuda naukowe kryteria teorii
avatar

Gość (83.4.*.*)



Odpowiedź:

Kiedy myślimy o nauce, zazwyczaj wyobrażamy sobie białe fartuchy, skomplikowane wzory i dowody na to, że coś jest prawdą. Jednak Karl Popper, jeden z najważniejszych filozofów nauki XX wieku, podszedł do tematu zupełnie od drugiej strony. Według niego, aby uznać jakąś teorię za naukową, nie musimy udowodnić, że jest ona prawdziwa – musimy mieć możliwość udowodnienia, że jest fałszywa. To właśnie tutaj pojawia się jego słynna krytyka Sigmunda Freuda i psychoanalizy.

Czym właściwie jest falsyfikowalność?

Zanim przejdziemy do samego Freuda, warto zrozumieć "brzytwę" Poppera, czyli zasadę falsyfikowalności. Popper zauważył, że bardzo łatwo jest znaleźć potwierdzenia dla niemal każdej teorii, jeśli tylko bardzo chcemy je zobaczyć. Prawdziwa nauka polega jednak na wystawianiu swoich twierdzeń na "strzał".

Teoria jest falsyfikowalna, jeśli można zaprojektować eksperyment lub wskazać obserwację, która mogłaby ją obalić. Na przykład twierdzenie "wszystkie łabędzie są białe" jest naukowe, ponieważ wystarczy znaleźć jednego czarnego łabędzia, aby je obalić. Jeśli natomiast teoria jest tak skonstruowana, że pasuje do każdego możliwego scenariusza, to według Poppera przestaje być nauką, a staje się pseudonauką lub mitem.

Dlaczego Freud podpadł Popperowi?

Głównym zarzutem Poppera wobec psychoanalizy było to, że jest ona "zbyt elastyczna". Twierdził on, że teorie Freuda (podobnie jak Alfreda Adlera czy Karola Marksa) są sformułowane w taki sposób, że potrafią wyjaśnić absolutnie każde ludzkie zachowanie. A skoro wyjaśniają wszystko, to w rzeczywistości nie wyjaśniają niczego konkretnego, bo nie wykluczają żadnej możliwości.

Popper posłużył się słynnym przykładem dwóch mężczyzn:

  1. Pierwszy mężczyzna popycha dziecko do wody z zamiarem utopienia go.
  2. Drugi mężczyzna wskakuje do wody, ryzykując życie, by to dziecko uratować.

W świecie psychoanalizy oba te zachowania można wyjaśnić za pomocą tych samych mechanizmów. W pierwszym przypadku Freud mógłby powiedzieć, że mężczyzna cierpi z powodu wyparcia (np. kompleksu Edypa). W drugim przypadku mógłby stwierdzić, że mężczyzna dokonał sublimacji tych samych popędów. Niezależnie od tego, co się stanie, teoria Freuda zawsze znajdzie uzasadnienie. Nie istnieje takie zachowanie człowieka, które mogłoby dowieść, że psychoanaliza się myli. I to właśnie Popper uważał za jej największą słabość, a nie siłę.

Nauka vs. "opowieści z mchu i paproci"

Dla Poppera wzorem naukowca był Albert Einstein. Dlaczego? Ponieważ Einstein, tworząc ogólną teorię względności, sformułował bardzo konkretne i ryzykowne przewidywania. Powiedział na przykład, że światło gwiazd powinno uginać się w pobliżu słońca. Gdyby podczas zaćmienia słońca w 1919 roku obserwacje tego nie potwierdziły, teoria Einsteina trafiłaby do kosza. Einstein zaryzykował – wystawił swoją teorię na próbę, która mogła ją całkowicie zniszczyć.

Psychoanaliza, zdaniem Poppera, nigdy nie podejmuje takiego ryzyka. Jest jak horoskop: napisany tak ogólnie, że każdy znajdzie w nim coś dla siebie. Jeśli pacjent zgadza się z diagnozą psychoanalityka – teoria działa. Jeśli pacjent gwałtownie zaprzecza – analityk mówi, że to "opór", co również potwierdza teorię. To sytuacja typu "orzeł ja wygrywam, reszka ty przegrywasz".

Czy to oznacza, że psychoanaliza jest bezwartościowa?

Warto zaznaczyć, że Popper nie twierdził, iż psychoanaliza jest głupia lub nieprzydatna. Uważał jedynie, że nie spełnia ona kryteriów bycia nauką (taką jak fizyka czy chemia). Porównywał ją raczej do mitologii. Mity mogą zawierać głębokie prawdy o ludzkiej naturze i być niezwykle inspirujące, ale nie są sprawdzalne empirycznie.

Współcześnie wielu psychologów zgadza się z Popperem w kwestii klasycznej psychoanalizy freudowskiej, choć sama psychologia jako nauka poszła do przodu, kładąc ogromny nacisk na badania statystyczne i mierzalne dowody.

Ciekawostka: Efekt potwierdzenia

To, o czym pisał Popper, wiąże się z błędem poznawczym zwanym efektem potwierdzenia (confirmation bias). Jako ludzie mamy naturalną tendencję do szukania informacji, które pasują do naszych wcześniejszych założeń, i ignorowania tych, które im przeczą. Popper chciał, aby nauka była systemowym sposobem na walkę z tą ludzką słabością. Zamiast szukać dowodów "za", naukowiec powinien być swoim najsurowszym krytykiem i szukać dowodów "przeciw".

Podsumowując, twierdzenie Poppera o niefalsyfikowalności psychoanalizy to przestroga przed teoriami, które są zbyt piękne, by mogły być nieprawdziwe. Jeśli jakaś teoria potrafi wyjaśnić wszystko, bez względu na fakty, to prawdopodobnie mamy do czynienia z systemem wiary, a nie z rzetelną wiedzą naukową.

Podziel się z innymi: