Zakopane, dzisiejsza zimowa stolica Polski, nie zawsze tętniła życiem, blaskiem Krupówek i gwarem turystów. Historia tego miejsca zaczęła się bardzo skromnie, głęboko w tatrzańskich lasach, a jego rozwój był wynikiem splotu surowych warunków naturalnych, ciężkiej pracy pasterzy oraz... mody na zdrowie, która opanowała Polskę w XIX wieku.

Początki Zakopanego, czyli od polany do osady

Trudno wskazać jedną konkretną datę „urodzin” Zakopanego, ponieważ osadnictwo na tym terenie postępowało stopniowo. Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z XVII wieku. Przyjmuje się, że przywilej osadniczy został wydany przez króla Zygmunta III Wazę w 1578 roku, jednak dokumenty potwierdzające istnienie wsi Zakopane pochodzą dopiero z 1646 roku.

Nazwa miejscowości pochodzi najprawdopodobniej od słowa „zakopane”, co odnosiło się do karczowania lasu i przygotowywania ziemi pod uprawę (miejsce „zakopane” po wyrębie). Początkowo nie było to miasto, a jedynie zbiór kilku polan pasterskich, na których sezonowo przebywali pasterze z niżej położonych wsi, takich jak Czarny Dunajec czy Nowy Targ.

Dlaczego ludzie osiedlili się u stóp Tatr?

Powstanie Zakopanego było podyktowane przede wszystkim względami ekonomicznymi. Pierwszymi mieszkańcami byli pasterze, którzy szukali nowych pastwisk dla swoich stad owiec i krów. Tatrzańskie hale oferowały ogromne przestrzenie, które idealnie nadawały się do wypasu.

Drugim kluczowym powodem był rozwój przemysłu wydobywczego i hutniczego. W XVIII i XIX wieku w rejonie Kuźnic (dzisiejsza dzielnica Zakopanego) odkryto złoża rud żelaza. Powstały tam huty i kuźnie, które stały się sercem gospodarczym regionu. To właśnie wokół przemysłu metalurgicznego zaczęła gromadzić się większa liczba stałych mieszkańców, a nie tylko sezonowych pasterzy.

Prawdziwy przełom nastąpił jednak w drugiej połowie XIX wieku dzięki doktorowi Tytusowi Chałubińskiemu. To on „odkrył” Zakopane dla świata, promując je jako uzdrowisko idealne do leczenia chorób płuc, w tym gruźlicy. Dzięki niemu mała osada pastersko-hutnicza zaczęła zmieniać się w modny kurort, do którego zjeżdżała elita intelektualna i artystyczna z całej Polski.

Co jedzono w dawnym Zakopanem?

Dieta dawnych górali była niezwykle prosta, monotonna i podyktowana tym, co udało się wyhodować w surowym, górskim klimacie. Ziemia w Tatrach jest kamienista i nieurodzajna, a sezon wegetacyjny krótki, dlatego jadłospis opierał się na kilku podstawowych składnikach: ziemniakach (grulach), kapuście, mące, nabiale i okazjonalnie mięsie.

Produkty z owczego mleka

Podstawą przetrwania pasterzy na halach był nabiał. To wtedy narodziła się tradycja wyrabiania oscypków, bundzu i bryndzy. Serwatka, która zostawała po produkcji sera (żętyca), była codziennym napojem, niezwykle pożywnym i gaszącym pragnienie.

Grule i mąka

Ziemniaki, nazywane przez górali grulami, stanowiły fundament niemal każdego posiłku. Jedzono je z kwaśnym mlekiem, okraszone słoniną lub jako dodatek do zup. Popularne były również potrawy mączne, takie jak hałuski (rodzaj kluseczek) czy moskole – placki pieczone bezpośrednio na blasze pieca kuchennego, które dawniej zastępowały chleb.

Kwaśnica i kapusta

Kapusta była jednym z niewielu warzyw, które dobrze znosiły tutejsze warunki. Kiszenie kapusty było rytuałem, a powstała z niej kwaśnica (gotowana na wędzonym żeberku lub baraninie) była sycącym daniem, które miało rozgrzać i dodać sił do ciężkiej pracy fizycznej.

Mięso jako rarytas

Wbrew dzisiejszym skojarzeniom z jagnięciną serwowaną w restauracjach, mięso w dawnej góralskiej kuchni pojawiało się rzadko, zazwyczaj tylko od święta. Najczęściej była to baranina lub wieprzowina, którą starannie konserwowano poprzez wędzenie w dymie z palenisk.

Ciekawostka: Pierwszy turysta w Zakopanem

Choć za „ojca” Zakopanego uważa się Chałubińskiego, pierwsi turyści zaczęli pojawiać się tam już wcześniej. Pierwszym odnotowanym turystą, który odwiedził Tatry w celach czysto poznawczych, był prawdopodobnie Stanisław Staszic na początku XIX wieku. Jednak to dopiero w 1845 roku powstała w Zakopanem pierwsza parafia, a jej proboszczem został słynny ksiądz Józef Stolarczyk, który nie tylko dbał o dusze górali, ale też sam aktywnie wspinał się po górach, zachęcając do tego przyjezdnych.

Dawne Zakopane było miejscem surowym, gdzie walka o przetrwanie wymagała ogromnej hartu ducha. Dzisiejszy komfort i bogactwo smaków, które oferuje to miasto, to efekt długiej drogi od pasterskich szałasów do nowoczesnego kurortu.