Język polski potrafi płatać figle, zwłaszcza gdy w grę wchodzi odmiana rzeczowników przez przypadki. Jednym z takich słów, które często budzi wątpliwości, jest „karczma”. Kiedy chcemy powiedzieć, że w okolicy nie ma wielu takich przybytków, stajemy przed dylematem: nie ma „karczm” czy może „karczem”? Choć obie formy brzmią dla niektórych naturalnie, tylko jedna z nich jest uznawana za poprawną w starannej polszczyźnie.

Karczm czy karczem – która forma wygrywa?

Jeśli szukasz szybkiej odpowiedzi: poprawna forma to „karczm”. To właśnie tę postać znajdziemy w słownikach poprawnej polszczyzny oraz słownikach ortograficznych. Forma „karczem” jest uznawana za błąd językowy, wynikający prawdopodobnie z analogii do innych polskich słów, w których pojawia się tak zwane „e” ruchome.

W dopełniaczu liczby mnogiej rzeczowników rodzaju żeńskiego, które kończą się na „-ma”, zazwyczaj stosujemy końcówkę zerową bez dodawania dodatkowych samogłosek ułatwiających wymowę. Dlatego mówimy:

• tych karczm,
• tych pasm (choć to rodzaj nijaki, zasada braku „e” jest podobna),
• tych wydm.

Dlaczego popełniamy ten błąd?

Skąd bierze się pokusa, by powiedzieć „karczem”? Nasz język dąży do tego, aby grupy spółgłoskowe były łatwiejsze do wymówienia. W wielu polskich wyrazach w dopełniaczu liczby mnogiej pojawia się wspomniane „e” ruchome, które rozbija trudne zbitki literowe.

Przykładem mogą być słowa:

• matka – nie ma „matek” (a nie „matk”),
• owca – nie ma „owiec” (a nie „owc”),
• baśń – nie ma „baśni” (tu akurat inna końcówka, ale weźmy np. panna – „panien”).

W przypadku słowa „karczma”, zbitka „czm” na końcu wyrazu wydaje się niektórym osobom trudna do wymówienia lub „nienaturalna”, co skłania do wstawienia tam litery „e”. Jednak norma wzorcowa jest tu nieubłagana – zostajemy przy formie krótszej.

Jak zapamiętać poprawną formę?

Najprostszym sposobem jest skojarzenie „karczm” z innymi słowami o podobnej budowie, które nie sprawiają nam problemu. Pomyśl o słowie „wydma”. Raczej nikt nie powie, że na plaży nie ma „wydem” – intuicyjnie czujemy, że poprawna forma to „wydm”. Dokładnie ta sama zasada dotyczy „karczm”.

Krótka lekcja odmiany słowa karczma

Aby mieć całkowitą pewność, jak posługiwać się tym wyrazem, warto spojrzeć na jego odmianę w liczbie mnogiej:

• Mianownik (kto? co?): karczmy
• Dopełniacz (kogo? czego?): karczm
• Celownik (komu? czemu?): karczmom
• Biernik (kogo? co?): karczmy
• Narzędnik (z kim? z czym?): karczmami
• Miejscownik (o kim? o czym?): karczmach
• Wołacz (o!): karczmy!

Ciekawostka o pochodzeniu słowa karczma

Słowo „karczma” ma bardzo długą historię i jest wspólne dla wielu języków słowiańskich (np. czeskie krčma, rosyjskie korczma). Co ciekawe, dawniej karczma nie była tylko miejscem, gdzie można było zjeść i wypić. Pełniła ona funkcję lokalnego centrum administracyjnego i sądowniczego. To właśnie w karczmach ogłaszano nowe prawa, dobijano targów, a nawet rozstrzygano lokalne spory.

W dawnej Polsce karczmy budowano zazwyczaj przy głównych traktach handlowych oraz w centrach wsi. Ich liczba była ściśle regulowana przez przywileje szlacheckie, a prawo do prowadzenia karczmy (tzw. prawo propinacji) było jednym z najważniejszych źródeł dochodu właścicieli ziemskich. Dziś słowo to kojarzy nam się głównie z klimatycznymi restauracjami serwującymi tradycyjne dania, ale warto pamiętać, że przez wieki „karczm” na polskich ziemiach było tysiące i stanowiły one serce życia towarzyskiego.