To zrozumienie różnicy między tymi trzema elementami wymaga zagłębienia się w fascynujący świat polskiej morfologii i słowotwórstwa. W dużym uproszczeniu, jeden z tych terminów jest kategorią nadrzędną, a pozostałe to jego podkategorie lub specyficzne realizacje.

Formant – król słowotwórstwa

Formant to pojęcie najszersze i najważniejsze w słowotwórstwie. Jest to nic innego jak cząstka wyrazowa (morfem słowotwórczy), która służy do tworzenia nowych wyrazów (derywatów) od wyrazów już istniejących (podstaw słowotwórczych).

Formant jest tym elementem, który odróżnia wyraz pochodny od wyrazu podstawowego. Jego główną funkcją jest modyfikacja wyrazu podstawowego pod względem znaczeniowym lub funkcjonalnym, często prowadząc do zmiany kategorii gramatycznej (np. z czasownika na rzeczownik).

Rodzaje formantów (afiksów):

Formant to termin ogólny, który obejmuje wszystkie elementy dodawane do podstawy słowotwórczej. Wyróżniamy cztery główne typy ze względu na ich położenie:

1. Przedrostek (prefiks): Cząstka dodawana przed podstawą słowotwórczą (np. prze-pisać, nad-opiekuńczość).
2. Przyrostek (sufiks): Cząstka dodawana po podstawie słowotwórczej (np. druk-arka, kot-ek).
3. Wrostek (interfiks): Cząstka łącząca dwie podstawy słowotwórcze w złożeniach (np. list-o-nosz, sok-o-wirówka).
4. Formant zerowy (ø): Powstaje, gdy wyraz pochodny tworzy się przez odrzucenie końcówki wyrazu podstawowego, co prowadzi do skrócenia słowa (np. dźwig od dźwigać).

Sufiks (przyrostek) – najpopularniejszy formant

Sufiks to jeden ze specyficznych rodzajów formantu.

• Definicja: Jest to cząstka słowotwórcza, która jest dodawana po podstawie słowotwórczej.
• Funkcja: Sufiksy pełnią kluczową rolę w tworzeniu nowych wyrazów, zwłaszcza rzeczowników (np. malarz od malować), przymiotników (np. telewizyjny od telewizja) i przysłówków.
  • Funkcja derywacyjna: Zmiana części mowy (np. leczyć (czasownik) → lekarz (rzeczownik)).
  • Funkcja modyfikująca: Nadawanie nowego odcienia znaczeniowego, np. zdrobnienia (deminutywa: kot → kotek) lub zgrubienia (augmentatywa: dom → domisko).

Kluczowa różnica: Każdy sufiks jest formantem, ale nie każdy formant jest sufiksem (może być prefiksem, wrostkiem lub formantem zerowym).

Formant spiętrzony (złożony/cyrkumfiks) – siła kombinacji

Termin formant spiętrzony (często w językoznawstwie określany jako formant złożony lub cyrkumfiks) odnosi się do sytuacji, gdy nowy wyraz powstaje w wyniku jednoczesnego dodania dwóch lub więcej prostych formantów.

Formant spiętrzony to nie jest po prostu dodanie jednego sufiksu po drugim, ale taka kombinacja, w której wszystkie te elementy wspólnie decydują o powstaniu i znaczeniu wyrazu pochodnego.

Rodzaje formantów złożonych (cyrkumfiksów):

Najczęściej spotykane formanty złożone to połączenia:

1. Prefiksalno-sufiksalne (przedrostek + przyrostek): To najczęściej spotykana forma.
   • Przykład: na-usz-nik (wyraz pochodny nausznik powstał od podstawy ucho przez dodanie jednocześnie prefiksu na- i sufiksu -nik).
   • Inne przykłady: za-głó-wek, pod-grzyb-ek.
2. Interfiksalno-sufiksalne (wrostek + przyrostek):
   • Przykład: *zlew-o-zmyw-ak.
3. Prefiksalno-postfiksalne (przedrostek + postfiks):
   • Przykład: na-czytać-się.

Funkcja formantu spiętrzonego:

Funkcją formantu złożonego jest tworzenie wyrazów, których znaczenie jest wynikiem połączenia funkcji poszczególnych elementów, a często nie da się ich utworzyć za pomocą pojedynczego formantu. Wzbogacają one zasób technik słowotwórczych i często pozwalają na precyzyjne określenie relacji przestrzennych, czynności lub nazw narzędzi.