To jest jedno z najbardziej fascynujących pytań, jakie można zadać na temat języka! Kiedy uczymy się gramatyki w szkole, często skupiamy się na podstawach: rzeczownik to nazwa, czasownik to czynność. Ale w rzeczywistości te dwie części mowy, szczególnie w językach fleksyjnych (takich jak polski) i aglutynacyjnych (gdzie do rdzenia dodaje się wiele przyrostków), są prawdziwymi małymi kapsułami informacyjnymi.

Poza samym znaczeniem słowa, rzeczowniki i czasowniki kodują całą masę informacji o kontekście, relacjach między słowami w zdaniu, a nawet o statusie społecznym mówiącego i słuchacza!

Oto, co mogą kodować, idąc daleko poza proste znaczenie wyrazu:

Rzeczowniki: nie tylko nazwy, ale i systemy klasyfikacyjne

W języku polskim rzeczowniki odmieniają się głównie przez przypadki i liczby, ale nawet te kategorie niosą ze sobą dodatkowe, ukryte znaczenia.

1. Przypadek (kto? co? kogo? czego? itp.)

To najbardziej oczywista kategoria, ale jej funkcja jest czysto informacyjna. Przypadek mówi nam, jaką rolę dany rzeczownik pełni w zdaniu, czyli:

• Kto jest wykonawcą czynności (Mianownik: Książka leży).
• Kogo dotyczy czynność (Biernik: Czytam książkę).
• Komu przekazywana jest informacja (Celownik: Daję prezent koleżance).

Co ciekawe, w językach takich jak fiński czy węgierski, przypadków jest znacznie więcej (ponad 15 w fińskim i ponad 20 w węgierskim!), a każdy z nich może kodować precyzyjną informację o lokalizacji, kierunku lub relacji, np. bycie w środku czegoś, na zewnątrz lub poruszanie się w kierunku czegoś.

2. Rodzaj i klasa nominalna (płeć, kształt, żywotność)

Rodzaj gramatyczny (męski, żeński, nijaki) jest w języku polskim kategorią klasyfikującą, czyli przypisaną rzeczownikowi na stałe. Jednak w wielu językach rodzaj koduje znacznie więcej niż tylko płeć biologiczną:

• Żywotność (Animacy): W języku polskim występuje to w liczbie pojedynczej (rodzaj męskożywotny vs. męskonieżywotny), co wpływa na odmianę (np. widzę stół vs. widzę psa). Ta kategoria informuje nas, czy dany obiekt jest istotą żywą, czy nie.
• Klasy Nominalne (języki Bantu): W językach bantu (np. suahili) zamiast 3 rodzajów może występować nawet kilkanaście klas nominalnych. Rzeczownik jest przypisany do klasy na podstawie jego znaczenia (np. klasa dla osób, klasa dla płynów, klasa dla narzędzi, klasa dla rzeczy małych). Ta klasa jest następnie kodowana w przedrostku rzeczownika i w przymiotnikach czy czasownikach, które się z nim łączą. To jakby rzeczownik niósł ze sobą informację: "Jestem małą, okrągłą rzeczą".

Czasowniki: centrum dowodzenia akcją i kontekstem

Czasowniki są jeszcze bardziej złożone, ponieważ łączą informację o samej czynności z informacją o osobach biorących w niej udział oraz o kontekście czasowym i modalnym.

1. Czas, Aspekt i Tryb (kiedy, jak i z jakim nastawieniem)

Oprócz podstawowych kategorii, takich jak osoba i liczba, czasownik koduje:

• Czas (Tense): Kiedy czynność miała miejsce (przeszłość, teraźniejszość, przyszłość).
• Aspekt (Aspect): Czy czynność została zakończona (aspekt dokonany, np. przeczytałem) czy jest w trakcie (aspekt niedokonany, np. czytałem).
• Tryb (Mood): Jakie jest nastawienie mówiącego do czynności (oznajmujący, rozkazujący, przypuszczający).

2. Ewidencyjność (skąd wiem?)

To kategoria niemal nieznana w językach europejskich, ale kluczowa w wielu językach świata (np. tureckim, keczua, językach indiańskich). Ewidencyjność to gramatyczny obowiązek mówiącego do zakodowania w formie czasownika, skąd pochodzi informacja o zdarzeniu.

Forma czasownika może wskazywać, czy:

• Widziałeś to na własne oczy (bezpośredni dowód).
• Usłyszałeś to od kogoś (dowód z drugiej ręki).
• Wnioskujesz to na podstawie śladów (dowód pośredni).
• Jest to plotka lub sen.

W ten sposób czasownik koduje nie tylko samą akcję, ale też wiarygodność informacji.

3. Honoryfikaty i Grzeczność (kto jest kim?)

W językach azjatyckich, zwłaszcza w japońskim i koreańskim, czasownik jest silnie obciążony informacją o relacjach społecznych.

Japoński (Keigo): Japoński system grzecznościowy (Keigo) ma różne poziomy formalności, które są wbudowane w czasownik. Mówiący musi wybrać formę czasownika, która odzwierciedla jego relację do słuchacza i do osoby, o której mówi.

• Można użyć zupełnie innego czasownika, aby okazać szacunek (np. taberu 'jeść' staje się meshiagaru 'jeść' w formie honoryfikatywnej).
• Czasownik koduje, czy mówisz o sobie skromnie (język modestii, kenjō-go), czy wywyższasz rozmówcę (język szacunku, sonkei-go).

4. Inkorporacja Rzeczownika (połączenie w jedno)

W niektórych językach polisyntetycznych (np. inuickich czy niektórych językach Ameryki Północnej) czasownik może być tak rozbudowany, że wchłania w siebie rzeczownik, tworząc jeden długi wyraz.

Na przykład, zamiast mówić "Jem rybę" (trzy słowa), czasownik może zawierać w sobie element oznaczający "rybę", kodując całe zdanie w jednej, złożonej formie. Czasownik staje się wtedy nie tylko centrum akcji, ale też magazynem informacji o obiekcie tej akcji.