Prawo międzynarodowe kojarzy nam się zazwyczaj z wielką polityką, dyplomatami w garniturach i debatami w Nowym Jorku czy Genewie. Choć może się wydawać, że dotyczy ono tylko mocarstw, rzeczywistość jest o wiele bardziej skomplikowana. Kto tak naprawdę ma obowiązek przestrzegania reguł gry na globalnej szachownicy? Odpowiedź na to pytanie nie jest jednowymiarowa i mocno ewoluowała na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci.

Aby zrozumieć, na kim spoczywają te obowiązki, musimy przyjrzeć się tak zwanym podmiotom prawa międzynarodowego. To właśnie one są adresatami norm tworzonych na szczeblu globalnym.

Państwa jako główni aktorzy na arenie międzynarodowej

To właśnie państwa są tradycyjnymi, pierwotnymi i najważniejszymi podmiotami prawa międzynarodowego. Posiadają one tak zwaną pełną podmiotowość prawnomiędzynarodową. Oznacza to, że same tworzą prawo (poprzez zawieranie traktatów, umów dwustronnych i wielostronnych) i jednocześnie są jego głównymi adresatami.

Państwo ma absolutny obowiązek przestrzegania:

• Karty Narodów Zjednoczonych – fundamentu współczesnego ładu międzynarodowego,
• Ratyfikowanych umów i traktatów – zgodnie z fundamentalną zasadą pacta sunt servanda (umów należy dotrzymywać),
• Międzynarodowego prawa zwyczajowego – norm, które wykształciły się w drodze jednolitej i powszechnej praktyki państw, akceptowanej jako prawo (nawet jeśli nie zostały spisane w jednym konkretnym traktacie).

Co ważne, państwo nie może tłumaczyć się swoim prawem krajowym (np. konstytucją czy ustawą), aby usprawiedliwić niewykonanie zobowiązania międzynarodowego.

Organizacje międzynarodowe i ich obowiązki

Obok państw na globalnej scenie stoją organizacje rządowe, takie jak Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ), Unia Europejska (UE), NATO, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) czy Światowa Organizacja Handlu (WTO).

Posiadają one tak zwaną pochodną podmiotowość prawną – ich uprawnienia i obowiązki wynikają z woli państw, które je utworzyły i wyposażyły w odpowiednie kompetencje. Organizacje te muszą przestrzegać prawa międzynarodowego w zakresie swojej działalności, działać zgodnie ze swoimi statutami oraz szanować ogólne normy prawa międzynarodowego.

Czy zwykły człowiek podlega prawu międzynarodowemu?

Przez wieki uważano, że jednostka (czyli zwykły obywatel) nie ma bezpośrednich obowiązków ani praw na gruncie międzynarodowym – była jedynie reprezentowana przez swoje państwo. Wszystko zmieniło się po II wojnie światowej i słynnych procesach norymberskich.

Dziś wiemy już na pewno: osoby fizyczne również mają obowiązek przestrzegania prawa międzynarodowego, a za jego złamanie mogą ponieść osobistą odpowiedzialność karną przed sądami międzynarodowymi (takimi jak Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze).

Dotyczy to przede wszystkim najcięższych zbrodni w skali globu:

• Zbrodni ludobójstwa – działań dążących do wyniszczenia grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej,
• Zbrodni przeciwko ludności – m.in. morderstw, eksterminacji, deportacji czy tortur stosowanych systematycznie wobec ludności cywilnej,
• Zbrodni wojennych – poważnych naruszeń międzynarodowego prawa humanitarnego (np. atakowania celów cywilnych, złego traktowania jeńców),
• Zbrodni agresji – planowania, przygotowania lub wszczęcia aktu agresji przez osobę mającą realny wpływ na działania polityczne lub wojskowe państwa.

Przed międzynarodowym wymiarem sprawiedliwości nie chroni immunitet ani wysokie stanowisko państwowe – prezydent, premier czy generał mogą zostać pociągnięci do odpowiedzialności jako osoby prywatne.

Z drugiej strony, prawo międzynarodowe (szczególnie w obszarze praw człowieka) daje jednostkom narzędzia do walki o swoje prawa. Przykładem jest możliwość złożenia skargi przez obywatela Polski do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, jeśli jego prawa zostały naruszone przez własne państwo.

Nietypowe podmioty, które też muszą grać według zasad

W prawie międzynarodowym istnieją podmioty o unikalnym, historycznym statusie, które również są zobowiązane do przestrzegania globalnych norm. Należą do nich:

• Stolica Apostolska – reprezentująca Kościół katolicki i Państwo Watykańskie, uczestnicząca w stosunkach dyplomatycznych i zawierająca umowy międzynarodowe (konkordaty),
• Suwerenny Zakon Maltański – historyczny zakon rycerski, który mimo braku własnego terytorium państwowego utrzymuje stosunki dyplomatyczne z wieloma krajami,
• Ruchy narodowowyzwoleńcze i strony wojujące – grupy walczące o samookreślenie lub kontrolujące część terytorium państwa podczas konfliktu wewnętrznego. Muszą one przestrzegać m.in. międzynarodowego prawa humanitarnego (Konwencji Genewskich).

Co z korporacjami międzynarodowymi?

To jeden z najbardziej dyskutowanych tematów we współczesnej nauce prawa. Wielkie korporacje transnarodowe mają budżety większe niż PKB niejednego państwa, jednak formalnie nie są pełnoprawnymi podmiotami prawa międzynarodowego.

Mimo to, coraz częściej nakłada się na nie obowiązki pośrednie. Standardem stają się Wytyczne ONZ dotyczące biznesu i praw człowieka czy międzynarodowe regulacje środowiskowe. Choć korporacja rzadko odpowiada bezpośrednio przed trybunałem międzynarodowym, państwa mają obowiązek takiego dostosowania swojego prawa krajowego, aby skutecznie kontrolować i karać nadużycia wielkich firm na swoim terytorium.

Ciekawostki ze świata prawa międzynarodowego

• Normy ius cogens (normy bezwzględnie wiążące): Istnieją zasady tak święte dla społeczności międzynarodowej, że żadne państwo nie może ich odrzucić, zmodyfikować ani uchylić umową dwustronną. Należą do nich m.in. zakaz niewolnictwa, zakaz tortur, zakaz ludobójstwa oraz zakaz agresji zbrojnej. Wiążą one absolutnie każdego i wszędzie.
• Prawo kosmiczne: Czy w kosmosie obowiązuje prawo międzynarodowe? Tak! Traktat o przestrzeni kosmicznej z 1967 roku nakłada na państwa obowiązek pokojowego wykorzystania kosmosu. Zakazuje m.in. umieszczania broni masowego rażenia na orbicie okołoziemskiej oraz zakłada, że Księżyc i inne ciała niebieskie nie mogą podlegać zawłaszczeniu przez żadne państwo.
• Odpowiedzialność państwa za działania osób prywatnych: Z reguły państwo nie odpowiada za zachowanie swoich obywateli. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy państwo zatwierdzi zachowanie osób prywatnych jako własne lub gdy osoby te działały faktycznie pod kierownictwem lub kontrolą tego państwa (słynny precedens w sprawie personelu dyplomatycznego USA w Teheranie).

Kto ostatecznie odpowiada za porządek na świecie?

W klasycznym ujęciu obowiązek przestrzegania prawa międzynarodowego spoczywa przede wszystkim na państwach i organizacjach międzynarodowych. Jednak współczesny świat przeniósł tę odpowiedzialność również na poziom jednostki – nikt, od szeregowego żołnierza po głowę państwa, nie stoi całkowicie ponad prawem międzynarodowym. Choć jego egzekwowanie w obliczu konfliktów geopolitycznych wciąż bywa jednym z największych wyzwań ludzkości, zasady te stanowią jedyny uniwersalny fundament, który chroni globalną społeczność przed anarchią.