Temat parytetów płciowych od lat budzi ogromne emocje, jednak zazwyczaj dyskusja ta koncentruje się na „szczytach” drabiny społecznej i zawodowej. Mówimy o zarządach spółek giełdowych, listach wyborczych czy stanowiskach kierowniczych w korporacjach. Znacznie rzadziej, o ile w ogóle, słyszy się o postulatach wprowadzenia obowiązkowych kwot dla kobiet w zawodach związanych z ciężką pracą fizyczną, takich jak górnictwo, budownictwo czy wywóz nieczystości. Choć w debacie publicznej pojawiają się głosy wywołujące ten temat, mają one zazwyczaj charakter retoryczny lub krytyczny wobec samej idei parytetów.

Gdzie najczęściej spotykamy parytety?

Obecnie parytety i kwoty płciowe są domeną polityki oraz wielkiego biznesu. Unia Europejska przyjęła na przykład dyrektywę „Women on Boards”, która zakłada, że do połowy 2026 roku kobiety powinny zajmować co najmniej 40% stanowisk dyrektorów niewykonawczych w dużych spółkach giełdowych. Podobne mechanizmy działają w wielu krajowych systemach wyborczych, mając na celu zwiększenie reprezentacji kobiet w parlamentach.

W tych obszarach argumentacja opiera się na przełamywaniu tzw. „szklanego sufitu” – niewidzialnych barier, które uniemożliwiają kobietom awans na najwyższe szczeble władzy, mimo posiadanych kompetencji. W przypadku prac fizycznych sytuacja wygląda jednak zupełnie inaczej, co prowadzi nas do pojęcia, które w socjologii bywa nazywane „szklaną piwnicą”.

Koncepcja szklanej piwnicy a praca fizyczna

Termin „szklana piwnica” (ang. glass cellar) odnosi się do zawodów o wysokim stopniu ryzyka, trudnych warunkach pracy, niskim prestiżu społecznym i dużej uciążliwości fizycznej. Statystyki pokazują, że w takich profesjach jak dekarstwo, śmieciarze, drwale czy pracownicy platform wiertniczych, mężczyźni stanowią miażdżącą większość – często powyżej 95-99%.

W oficjalnym obiegu politycznym, zarówno na szczeblu krajowym, jak i międzynarodowym, praktycznie nie istnieją postulaty wprowadzania parytetów w tych sektorach. Organizacje feministyczne i pro-równościowe skupiają się raczej na równości szans – czyli na tym, aby kobieta, która chce zostać operatorem dźwigu czy górnikiem, nie napotykała barier w postaci dyskryminacji przy rekrutacji czy braku odpowiedniego zaplecza socjalnego. Nie postuluje się jednak odgórnego nakazu zatrudniania określonego procenta kobiet w tych zawodach.

Dlaczego nie ma postulatów o parytety w budownictwie?

Brak postulatów dotyczących parytetów w ciężkich pracach fizycznych wynika z kilku kluczowych czynników, które odróżniają te zawody od pracy w biurze czy parlamencie:

• Brak nadmiaru chętnych: W wielu zawodach fizycznych brakuje rąk do pracy bez względu na płeć. Wprowadzanie kwot w sektorze, który boryka się z deficytem pracowników, byłoby logistycznie niemożliwe do zrealizowania.
• Uwarunkowania biologiczne i BHP: Choć technologia niweluje wiele różnic, przepisy BHP w wielu krajach (w tym w Polsce) wciąż określają inne normy dźwigania ciężarów dla kobiet i mężczyzn. To sprawia, że w niektórych specyficznych zadaniach fizycznych pełna wymienność pracowników jest utrudniona z punktu widzenia prawa pracy.
• Dobrowolność wyboru: Badania rynku pracy często wskazują na różnice w preferencjach zawodowych. Kobiety statystycznie rzadziej wybierają zawody wiążące się z dużą ekspozycją na czynniki szkodliwe lub ekstremalny wysiłek fizyczny, co sprawia, że „podaż” kandydatek do takich prac jest naturalnie niska.

Parytety jako argument w dyskusji

Choć środowiska polityczne nie forsują parytetów w kopalniach, temat ten regularnie powraca w dyskusjach jako argument reductio ad absurdum. Krytycy parytetów w zarządach często pytają: „Skoro chcemy równości 50/50 w biurach, to dlaczego nie domagamy się jej na budowach?”.

Z punktu widzenia teorii równościowej, odpowiedź na to pytanie zazwyczaj brzmi: parytety mają na celu wyrównanie dostępu do zasobów, władzy i prestiżu, których w zawodach „szklanej piwnicy” zazwyczaj brakuje. Dlatego nacisk kładziony jest na zawody atrakcyjne, gdzie konkurencja jest duża, a uprzedzenia mogą blokować dostęp do wysokich zarobków i wpływu na społeczeństwo.

Ciekawostka: Kobiety w zawodach typowo męskich dawniej i dziś

Warto zauważyć, że historia zna okresy, w których kobiety masowo wykonywały ciężkie prace fizyczne, ale działo się to zazwyczaj w sytuacjach wyższej konieczności, a nie w wyniku walki o parytety.

1. II Wojna Światowa: W USA symbolem tego okresu stała się „Rosie the Riveter” (Rózia Nitowaczka). Gdy mężczyźni wyruszyli na front, kobiety przejęły pracę w fabrykach zbrojeniowych, stoczniach i hutach.
2. PRL w Polsce: Słynne hasło „Kobiety na traktory!” było elementem propagandy lat 50. Kobiety zachęcano (a czasem zmuszano sytuacją ekonomiczną) do podejmowania pracy w rolnictwie, budownictwie i przemyśle ciężkim, co miało pokazać nowoczesność socjalistycznego państwa.

Obecnie zamiast parytetów promuje się programy typu „Dziewczyny na politechniki” czy kursy zawodowe dla kobiet w branży budowlanej (np. operator maszyn). Celem jest pokazanie, że te zawody są dostępne, jeśli kobieta ma na nie ochotę, ale bez narzucania sztywnych ram procentowych, które w tych branżach mogłyby przynieść więcej szkody niż pożytku.

Podsumowując, na ten moment nie istnieją żadne realne, legislacyjne postulaty wprowadzenia parytetów dla kobiet w pracach fizycznych. Debata w tym zakresie pozostaje głównie w sferze teoretycznych sporów o definicję równości i sprawiedliwości społecznej.