Gość (83.4.*.*)
Wyobraźmy sobie pokład luksusowego parowca SS George Washington, przecinającego fale Atlantyku w sierpniu 1909 roku. Na leżakach siedzą dwaj giganci myśli: dojrzały, pewny swych racji Sigmund Freud oraz jego „następca”, młody i ambitny Carl Gustav Jung. To właśnie podczas tej podróży doszło do słynnego zgrzytu, który położył się cieniem na ich relacji. Gdy Jung próbował dopytywać o intymne szczegóły z życia Freuda, by lepiej zinterpretować jego sny, ojciec psychoanalizy uciął temat krótkim: „Nie mogę ryzykować swojego autorytetu”. Ale co by było, gdyby Freud – zamiast budować mur – postanowił go zburzyć?
W rzeczywistości Freud obawiał się, że ujawnienie własnych słabości lub skomplikowanych relacji rodzinnych (często spekuluje się o jego zażyłości z szwagierką, Minną Bernays) podważy jego pozycję jako nieomylnego lidera ruchu psychoanalitycznego. Jung poczuł wtedy, że dla Freuda dogmat i władza są ważniejsze niż prawda i wspólne poszukiwanie sensu. To był początek końca ich przyjaźni.
Gdyby jednak Freud zdecydował się na szczerość, scena ta mogłaby wyglądać zupełnie inaczej. Zamiast chłodnego spojrzenia i ucieczki w dym cygara, mógłby odstawić filiżankę kawy i powiedzieć coś, co zdefiniowałoby psychologię na nowo: „Carl, masz rację. Moje sny nie są wolne od tych samych popędów, które opisuję u moich pacjentów. Może właśnie w tym tkwi siła naszej metody – że lekarz jest tak samo ułomny jak leczony”.
Gdyby Freud zaryzykował swój autorytet, prawdopodobnie musiałby zmierzyć się z własnym kompleksem Edypa, o którym tak chętnie pisał u innych. Mógłby opowiedzieć Jungowi o swoich lękach, o ambicji, która czasem przesłania mu obiektywizm, oraz o tym, jak bardzo boi się, że jego teoria „libido” zostanie odrzucona przez świat nauki, jeśli on sam okaże się „tylko człowiekiem”.
Taka rozmowa mogłaby brzmieć następująco:
„Mój drogi Carlu, pytasz o szczegóły, które bolą. Jeśli mam być z tobą szczery, muszę przyznać, że moje własne życie jest poligonem doświadczalnym dla teorii, które tworzę. Moje relacje z kobietami, mój lęk przed śmiercią, moja potrzeba bycia ojcem dla tego ruchu – to wszystko jest splecione z moją pracą. Jeśli stracę autorytet w twoich oczach, być może zyskamy coś cenniejszego: autentyczność, która pozwoli nam przetrwać nadchodzące burze”.
Gdyby Freud nie wycofał się w stronę autorytaryzmu, historia myśli zachodniej mogłaby potoczyć się zupełnie innym torem. Współpraca tych dwóch umysłów – racjonalnego, skupionego na biologii Freuda oraz uduchowionego, poszukującego archetypów Junga – mogłaby doprowadzić do powstania „super-teorii” ludzkiej psychiki.
Warto dodać, że podczas tej słynnej podróży obaj panowie cierpieli na chorobę morską, co z pewnością nie sprzyjało cierpliwości. Freud, mimo swojej pozycji, był człowiekiem niezwykle przesądnym – panicznie bał się liczby 62 i wierzył, że umrze w tym wieku. Jung z kolei już wtedy miewał wizje, które później opisał w „Czerwonej Księdze”. Ta podróż była tyglem emocjonalnym, w którym wystarczyłaby jedna iskra szczerości, by zmienić losy nauki.
Z perspektywy historycznej trudno winić Freuda za jego postawę. Jako Żyd w ówczesnej Europie, budujący kontrowersyjną dziedzinę wiedzy, musiał być twardszy niż stal. Każda rysa na jego wizerunku była wykorzystywana przez przeciwników do dyskredytowania całej psychoanalizy. Jego „autorytet” był tarczą dla nowej nauki.
Jednak to właśnie to milczenie na statku SS George Washington stało się symbolem sztywnego podejścia, które z czasem zaczęło ciążyć psychoanalizie. Gdyby Freud zaryzykował i odpowiedział na pytania Junga, być może dzisiejsza psychologia byłaby znacznie bardziej spójna, a my lepiej rozumielibyśmy, gdzie kończy się biologia, a zaczyna dusza.
Podróż do USA w 1909 roku pozostaje jednym z najbardziej fascynujących momentów w historii nauki – chwilą, w której duma wygrała z dialogiem, a dwa wielkie umysły zaczęły oddalać się od siebie z każdym uderzeniem fal o burtę statku.