Wyobraźmy sobie świat, w którym historia Europy Środkowo-Wschodniej skręca w zupełnie inną stronę. Zamiast Władysława Jagiełły, na tronie w Krakowie zasiada jego ambitny kuzyn – Witold. Choć w rzeczywistości obaj panowie często ze sobą rywalizowali, taka zamiana ról wywróciłaby porządek kontynentu do góry nogami. Gdyby to Witold poślubił Jadwigę i przeniósł centrum decyzyjne do Wilna, Polska i Litwa nie tworzyłyby unii na partnerskich zasadach, lecz stałyby się potężnym imperium o wyraźnie wschodnim charakterze.

Wilno jako nowe serce Europy

Przeniesienie stolicy z Krakowa do Wilna byłoby ruchem o ogromnym znaczeniu strategicznym i symbolicznym. W tamtym czasie Kraków był tętniącym życiem centrum europejskiej kultury i handlu, blisko związanym z Pragą i Wiedniem. Wilno natomiast leżało na obrzeżach chrześcijańskiego świata. Uczynienie z niego stolicy zjednoczonego państwa oznaczałoby przesunięcie punktu ciężkości całej monarchii na wschód.

Fundacja uniwersytetu oraz akademii artystycznej w Wilnie już na przełomie XIV i XV wieku (zamiast odnowienia Akademii Krakowskiej) sprawiłaby, że to litewskie miasto stałoby się magnesem dla intelektualistów z całej Europy. Jednak zamiast łaciny, dominującym językiem nauki i dworu mógłby stać się język ruski. W tamtym okresie był on językiem kancelaryjnym Wielkiego Księstwa Litewskiego i posiadał znacznie silniejszą pozycję niż litewski. Uprzywilejowanie go przez Witolda stworzyłoby unikalną kulturę „bizantyjsko-łacińską”, która mogłaby skutecznie konkurować z wpływami Moskwy.

Podatkowy ucisk i bunt polskich miast

Scenariusz, w którym polskie miasta – Gniezno, Poznań i Kraków – zostają obłożone ogromnymi kontrybucjami, jest przepisem na natychmiastowy konflikt wewnętrzny. 50 groszy od miasta w tamtych czasach to kwota niebagatelna, zwłaszcza gdy zestawimy to z symbolicznym podatkiem dla szlachty litewskiej. Tak drastyczna dysproporcja finansowa sprawiłaby, że polskie mieszczaństwo i możnowładztwo poczuliby się nie jak współobywatele, ale jak podbita prowincja.

Wprowadzenie rocznego podatku w wysokości 10 groszy od najważniejszych polskich ośrodków, przy jednoczesnym faworyzowaniu Wilna, doprowadziłoby do szybkiej degradacji ekonomicznej Korony. Pieniądze wypracowane w handlu na zachodzie płynęłyby szerokim strumieniem na rozbudowę litewskich zamków i wileńskich uczelni. To z kolei zrodziłoby opór, którego Witold – znany z twardej ręki – nie zamierzałby tolerować łagodnie.

Rządy terroru: odpowiedzialność zbiorowa

Najbardziej mrocznym elementem tej alternatywnej wizji jest wprowadzenie kary śmierci dla całych rodzin za bunt przeciwko władcy. W średniowieczu kary bywały surowe, ale prawo polskie (nawet to wczesne) zaczynało już ewoluować w stronę ochrony jednostki i przywilejów stanowych. Witold, wprowadzając odpowiedzialność zbiorową, rządziłby bardziej jak chanowie mongolscy niż europejscy monarchowie.

Taki system prawny prawdopodobnie stłumiłby pierwsze ogniska buntu, ale na dłuższą metę uniemożliwiłby budowę trwałego państwa. Szlachta, która w naszej historii wywalczyła sobie przywileje (takie jak Neminem captivabimus), w świecie Witolda żyłaby w ciągłym strachu. Zamiast „Złotej Wolności”, mielibyśmy do czynienia z absolutystycznym despotyzmem, który opierałby się wyłącznie na sile militarnej i strachu przed całkowitą eksterminacją rodu.

Czy takie państwo mogłoby przetrwać?

Choć wizja potężnego imperium z centrum w Wilnie brzmi fascynująco, model ekonomiczny oparty na wyzysku jednej części państwa na rzecz drugiej zazwyczaj kończy się upadkiem. Polska szlachta i mieszczaństwo prawdopodobnie szukaliby pomocy u Krzyżaków, Czechów lub Węgrów, by zrzucić „litewskie jarzmo”.

Ciekawostka: W rzeczywistej historii Witold był niezwykle blisko zdobycia korony królewskiej dla samej Litwy (niezależnie od Polski). W 1430 roku planowano jego koronację, jednak korona wysłana przez cesarza Zygmunta Luksemburskiego została przechwycona przez Polaków, co ostatecznie pokrzyżowało te plany.

Kulturowe skutki dominacji języka ruskiego

Gdyby język ruski stał się językiem urzędowym i elitarnym w tak wielkim organizmie państwowym, mapa językowa Europy wyglądałaby dziś zupełnie inaczej. Język polski mógłby zostać zepchnięty do roli dialektu ludowego, podobnie jak stało się to z językiem litewskim w naszej rzeczywistości. Wilno stałoby się „Nowym Rzymem” wschodu, a uniwersytet wileński promieniowałby kulturą ruską na całą Europę Środkową.

Taka konstrukcja państwowa mogłaby skutecznie powstrzymać wzrost potęgi Moskwy, jednocząc ziemie ruskie pod berłem dynastii Giedyminowiczów, a nie Rurykowiczów. Byłoby to jednak państwo zbudowane na krwi i ogromnych nierównościach społecznych, które w dobie reformacji lub późniejszych ruchów narodowych mogłoby rozpaść się z hukiem, dzieląc Europę na wieki.