Historia alternatywna to fascynujące pole do popisu dla wyobraźni, zwłaszcza gdy dotyczy tak kluczowych postaci jak Witold Kiejstutowicz i Władysław Jagiełło. Choć w rzeczywistości to Jagiełło zasiadł na polskim tronie, a Witold musiał zadowolić się tytułem Wielkiego Księcia Litewskiego (choć o ogromnej władzy), odwrócenie tych ról mogłoby całkowicie zmienić oblicze Europy Środkowo-Wschodniej. Przyjrzyjmy się scenariuszowi, w którym to Witold dzierży koronę w Krakowie, ale serce państwa przenosi do Wilna.

Wielka przeprowadzka, czyli stolica w Wilnie

Przeniesienie stolicy z Krakowa do Wilna w XIV lub XV wieku byłoby ruchem o niewyobrażalnych skutkach politycznych. Kraków był wówczas jednym z najważniejszych ośrodków kulturalnych i handlowych Europy, silnie zakorzenionym w tradycji zachodniego chrześcijaństwa. Przeniesienie centrum decyzyjnego na północny wschód oznaczałoby drastyczne przesunięcie punktu ciężkości państwa.

Dla polskiej szlachty taka decyzja byłaby nie do zaakceptowania. Możemy przypuszczać, że doszłoby do potężnego buntu lub nawet wojny domowej. Polska magnateria nie chciałaby podlegać ośrodkowi oddalonemu o setki kilometrów, położonemu w dodatku na terenach, które w tamtym czasie postrzegano jako dzikie i niedawno schrystianizowane. Z perspektywy geopolitycznej jednak, Wilno jako stolica potężnego organizmu państwowego mogłoby skuteczniej szachować Moskwę i Zakon Krzyżacki, co być może przyspieszyłoby upadek tego ostatniego.

Język litewski jako język elit

W naszej rzeczywistości to język polski i kultura polska zdominowały Wielkie Księstwo Litewskie, prowadząc do polonizacji tamtejszych elit. Gdyby Witold postanowił odwrócić ten proces i uprzywilejować język litewski, stanąłby przed karkołomnym zadaniem. W tamtym okresie litewski był językiem mówionym, pozbawionym tradycji piśmienniczej w administracji – funkcję tę pełnił język ruski (starobiałoruski) oraz łacina.

Uprzywilejowanie litewskiego wymagałoby stworzenia całego systemu edukacji i administracji od zera. Gdyby to się jednak udało, dzisiejsza mapa językowa Europy wyglądałaby zupełnie inaczej. Język litewski mógłby stać się "lingua franca" regionu, wypierając wpływy polskie na wschodzie i stawiając twardą barierę dla ruszczenia. Polska, zamiast być "rozsadnikiem" kultury zachodniej na wschód, sama mogłaby ulec silnym wpływom bałtyckim.

Ciekawostka: Witold i jego ambicje koronacyjne

Warto pamiętać, że Witold przez całe życie dążył do zdobycia korony królewskiej dla samej Litwy. W 1430 roku był o krok od koronacji na króla Litwy, jednak polscy możni przechwycili poselstwo z koroną od cesarza Zygmunta Luksemburskiego. Gdyby Witold dopiął swego, unia z Polską mogłaby zostać zerwana znacznie wcześniej, a Litwa stałaby się w pełni niezależnym królestwem.

Relacje z sąsiadami i Zakonem Krzyżackim

Witold był znany z niezwykłego talentu dyplomatycznego i militarnego, ale też z bezwzględności. Jako król rezydujący w Wilnie, prawdopodobnie prowadziłby znacznie bardziej agresywną politykę wobec Moskwy. Istnieje szansa, że ekspansja Wielkiego Księstwa Moskiewskiego zostałaby powstrzymana na wczesnym etapie, co oszczędziłoby regionowi wieków późniejszych konfliktów z caratem.

Z drugiej strony, osłabienie więzi z Krakowem mogłoby sprawić, że Polska stałaby się łatwiejszym łupem dla Czechów lub Węgrów. Państwo Witolda byłoby potęgą lądową, ale odciętą od zachodnich nowinek, które płynęły do Polski przez Niemcy i Włochy.

Czy takie państwo by przetrwało?

Trudno jednoznacznie ocenić trwałość takiego tworu. Historia uczy, że unie personalne i realne opierały się na kompromisach. Próba narzucenia litewskiej dominacji kulturowej i językowej nad znacznie liczniejszą ludnością polską i ruską mogłaby doprowadzić do szybkiego rozpadu państwa.

Wizja Witolda jako króla w Wilnie to obraz państwa bardziej "wschodniego" w swoim charakterze, silnie scentralizowanego i nastawionego na rywalizację z rosnącą w siłę Moskwą. Choć Polska mogłaby stracić swoją pozycję lidera w regionie, to cała Europa Środkowo-Wschodnia mogłaby zyskać potężną barierę chroniącą przed imperializmem ze wschodu, opartą na fundamencie bałtycko-litewskim, a nie słowiańskim.

Niezależnie od tego, jak potoczyłyby się losy takiej monarchii, Witold pozostaje jedną z najbardziej fascynujących postaci naszej historii – człowiekiem, który potrafił rzucić wyzwanie największym potęgom swoich czasów i którego ambicje niemal zmieniły bieg dziejów.