Język polski potrafi płatać figle, a to konkretne pytanie to jeden z klasyków gatunku, który od lat bawi i zastanawia zarówno dzieci, jak i dorosłych. Choć na pierwszy rzut oka brzmi jak czysty nonsens, kryje się za nim fascynująca lekcja o tym, jak budujemy słowa i jak nasza wyobraźnia daje się złapać w pułapkę podobieństw brzmieniowych. Rozwiązanie tej zagadki leży na styku gramatyki, etymologii i czystej abstrakcji.

Magia słowa „zasłonić”

Kluczem do zrozumienia tego żartu językowego jest budowa słowa „zasłonić”. W języku polskim wiele czasowników tworzymy poprzez dodanie przedrostka do rdzenia. W tym przypadku mamy przedrostek „za-” oraz rdzeń, który kojarzy nam się ze słoniem. I tu pojawia się pierwszy haczyk.

Z punktu widzenia etymologii, słowo „zasłonić” nie ma absolutnie nic wspólnego z wielkim ssakiem z trąbą. Pochodzi ono od starosłowiańskiego słowa oznaczającego osłonę, tarczę lub przegrodę. „Słonić” oznaczało kiedyś kłaść coś jako barierę. Fakt, że w środku tego wyrazu ukrył się „słoń”, jest czystym przypadkiem morfologicznym. Jednak nasz mózg uwielbia szukać wzorców, więc automatycznie łączy czynność zasłaniania z rzeczownikiem „słoń”, tworząc komiczny obrazek.

Dlaczego „zafortepianować” nie istnieje?

Skoro „zasłonić” brzmi tak, jakbyśmy robili coś „słoniem”, to dlaczego nie możemy zrobić czegoś „fortepianem”? Tutaj wkraczamy w zasady słowotwórstwa. Słowo „fortepian” jest zapożyczeniem z języka włoskiego (fortepiano), które powstało z połączenia dwóch określeń: forte (głośno) i piano (cicho).

W języku polskim nie mamy naturalnego mechanizmu, który pozwoliłby nam od tak złożonego, obcego rzeczownika stworzyć czasownik za pomocą przedrostka „za-” i przyrostka „-ować” w taki sposób, by brzmiało to sensownie. Oczywiście, w mowie potocznej możemy tworzyć neologizmy (np. „zaasfaltować”), ale „zafortepianować” brzmi obco, ponieważ sam instrument jest zbyt specyficznym i złożonym przedmiotem, by stać się bazą dla tak abstrakcyjnej czynności.

Czy dałoby się to zrobić w teorii?

Gdybyśmy uparli się, że chcemy „zafortepianować” słonia, musielibyśmy najpierw zdefiniować, co ta czynność miałaby oznaczać. W świecie surrealizmu mogłoby to być:

• Obudowanie słonia czarnym lakierem i zainstalowanie mu klawiatury na grzbiecie.
• Zmuszenie słonia do wydawania dźwięków o skali siedmiu oktaw.
• Ustawienie słonia w salonie tak, by służył jako elegancki mebel, na którym stoją ramki ze zdjęciami.

Problem polega na tym, że język dąży do ekonomii. „Zasłonić” jest krótkie, treściwe i użyteczne. „Zafortepianować” jest długie, trudne do wymówienia i opisuje sytuację, która w realnym świecie praktycznie się nie zdarza.

Ciekawostka: Słonie i muzyka

Choć słonia nie da się „zafortepianować”, te zwierzęta mają zaskakująco dużo wspólnego z muzyką. Badania wykazują, że słonie bardzo dobrze reagują na dźwięki instrumentów o niskich częstotliwościach. Istnieją nawet specjalne projekty, w których pianiści grają dla uratowanych słoni w rezerwatach (np. Paul Barton w Tajlandii). Okazuje się, że słonie potrafią stać nieruchomo przez wiele minut, słuchając utworów Chopina czy Beethovena, co sugeruje, że mają one poczucie rytmu i melodii.

Podsumowanie lingwistyczne

Cała zagadka opiera się na tzw. homonimii przypadkowej lub podobieństwie segmentów wyrazowych. To ten sam mechanizm, który sprawia, że dzieci pytają: „Dlaczego woda jest rzadka, a nie gęsta?”. Język polski jest pełen takich pułapek, które nie wynikają z logiki świata, ale z historycznego rozwoju słownictwa.

Zatem odpowiedź na pytanie z nagłówka brzmi: fortepian da się zasłonić, bo „zasłonić” to czynność polegająca na stworzeniu bariery, a „zafortepianować” to jedynie językowy żart, który nie ma swojego odpowiednika w rzeczywistości ani w słowniku, ponieważ słoń i fortepian należą do zupełnie innych kategorii gramatycznych i bytowych.