Gość (188.146.*.*)
Pytanie o to, dlaczego władze PRL nie odcięły telefonów działaczom Komitetu Obrony Robotników (KOR), nurtuje historyków i pasjonatów dziejów Polski od dekad. Wydaje się to nielogiczne: grupa opozycjonistów regularnie dzwoni do zagranicznych dziennikarzy oraz do Radia Wolna Europa, przekazując informacje o represjach, a aparat bezpieczeństwa, mający niemal nieograniczoną władzę, po prostu na to pozwala. Odpowiedź na tę zagadkę nie jest jednowymiarowa i kryje w sobie cyniczną grę operacyjną Służby Bezpieczeństwa (SB).
Najważniejszym powodem, dla którego SB nie odbierało telefonów członkom KOR-u, była chęć posiadania stałego źródła informacji. W tamtych czasach podsłuch telefoniczny (operacyjnie nazywany „PT”) był jednym z najskuteczniejszych narzędzi inwigilacji. Gdyby działaczom odcięto telefony, musieliby oni przejść na komunikację osobistą, wysyłać łączników i spotykać się w konspiracyjnych lokalach.
Dla bezpieki znacznie wygodniej było pozwolić Jackowi Kuroniowi czy Janowi Józefowi Lipskiemu rozmawiać przez telefon. Dzięki temu SB wiedziało:
Można powiedzieć, że telefon opozycjonisty był dla władzy „otwartym oknem” na ich działania. Odcięcie go oznaczałoby dobrowolne oślepnięcie i ogłuchnięcie aparatu represji w kluczowych kwestiach.
Lata 70., w których działał KOR, to era Edwarda Gierka. Jego polityka opierała się na braniu ogromnych kredytów z Zachodu na modernizację kraju. Aby te pieniądze płynęły szerokim strumieniem, Polska musiała uchodzić za „najweselszy barak w obozie socjalistycznym” – kraj relatywnie liberalny, który nie stosuje brutalnych metod rodem z czasów stalinowskich.
Gdyby władze masowo odcinały telefony intelektualistom i znanym działaczom, wywołałoby to skandal dyplomatyczny. Jacek Kuroń pełnił funkcję nieformalnego rzecznika prasowego opozycji, a jego mieszkanie stało się swoistym centrum informacyjnym. Zachodni dziennikarze regularnie do niego dzwonili, a nagłe przerwanie tej łączności byłoby jasnym sygnałem dla świata, że w Polsce łamane są podstawowe swobody obywatelskie. Gierek bał się, że takie działania mogłyby skłonić rządy państw zachodnich do zakręcenia kurka z pieniędzmi.
Warto sprostować pewien mit: to nie było tak, że telefony KOR-owców działały bez przerwy i bez zakłóceń. SB stosowała metodę „selektywnego nękania”. Telefony często „psuły się” w momentach, gdy planowano ważne manifestacje lub gdy w kraju działo się coś, co władza chciała ukryć przed światem.
Często stosowano też technikę zagłuszania lub przerywania połączeń w trakcie rozmowy, szczególnie gdy padały nazwiska lub konkretne daty. Była to forma psychicznego dręczenia – opozycjoniści wiedzieli, że są słuchani, i wiedzieli, że w każdej chwili mogą zostać odcięci od świata, co miało budować atmosferę ciągłego zagrożenia i niepewności.
Posiadanie przez opozycję działających telefonów dawało SB jeszcze jedną możliwość: szerzenie dezinformacji. Służby mogły podszywać się pod inne osoby, dzwonić z fałszywymi informacjami o rzekomych aresztowaniach czy „wsypach”, aby wywołać panikę lub skłócić ze sobą członków Komitetu.
Dodatkowo, podsłuchując rozmowy, bezpieka mogła przygotowywać prowokacje. Jeśli dowiedzieli się przez telefon, że dany działacz jedzie pociągiem do Radomia z pieniędzmi dla rodzin robotników, mogli go „przypadkiem” zatrzymać do kontroli osobistej na dworcu, udając, że to rutynowe działanie milicji, a nie zaplanowana akcja wynikająca z podsłuchu.
Mieszkanie Jacka Kuronia przy ul. Mickiewicza w Warszawie było prawdopodobnie najlepiej „osłuchanym” miejscem w całej Polsce. Legenda głosi, że gdy telefon Kuronia naprawdę się psuł, ekipy techniczne z poczty (często będące pod kontrolą SB) pojawiały się błyskawicznie, by go naprawić. Bezpieka po prostu nie mogła sobie pozwolić na to, by ich główne źródło informacji przestało nadawać. Sam Kuroń często żartował z obecności „panów z uchem”, czasem nawet pozdrawiając podsłuchujących na początku rozmowy.
Choć z punktu widzenia operacyjnego pozostawienie telefonów wydawało się SB genialnym posunięciem, w dłuższej perspektywie okazało się błędem. Dzięki możliwości kontaktu z Zachodem, KOR zdołał przełamać monopol informacyjny państwa. Informacje o represjach docierały do Radia Wolna Europa w ciągu kilku godzin, a następnie wracały do Polski na falach eteru, docierając do milionów słuchaczy.
To właśnie ta swoboda przepływu informacji, choć kontrolowana i inwigilowana, pozwoliła na zbudowanie fundamentów pod późniejszy ruch „Solidarności”. Władza PRL przeliczyła się, myśląc, że wiedza uzyskana z podsłuchów zrekompensuje im straty wizerunkowe i polityczne wynikające z faktu, że opozycja ma głos słyszalny na całym świecie.