Pytanie o to, czy podział Inflant po I wojnie światowej był sztuczny, dotyka jednego z najciekawszych paradoksów historii Europy Środkowo-Wschodniej. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że skoro przez stulecia tereny dzisiejszej Estonii i Łotwy funkcjonowały jako jedna jednostka administracyjna pod panowaniem Zakonu Kawalerów Mieczowych, Rzeczypospolitej, Szwecji czy wreszcie Imperium Rosyjskiego, to ich rozdzielenie było ruchem „pod publiczkę” ówczesnej polityki. Jednak rzeczywistość ukryta pod warstwą administracyjnych map była o wiele bardziej złożona i zakorzeniona w głębokich różnicach etnicznych oraz kulturowych.

Pozorna jedność pod obcym panowaniem

Przez wieki Inflanty (rozumiane jako obszar dzisiejszej Estonii i Łotwy) rzeczywiście stanowiły zwarty organizm, ale była to jedność narzucona odgórnie. Dla rycerzy zakonnych, polskich królów czy rosyjskich carów, Inflanty były po prostu strategicznym terytorium nad Bałtykiem, oknem na świat i bogatym zapleczem handlowym. Rządzące elity – najpierw niemieckie (tzw. baronowie bałtyccy), a później rosyjskie – tworzyły jednolitą warstwę administracyjną i kulturową, która spajała te ziemie.

Jednak pod tą cienką warstwą arystokracji i mieszczaństwa żyli ludzie, którzy mówili zupełnie innymi językami i mieli odmienne tradycje. Estończycy to ludność ugrofińska, spokrewniona z Finami, natomiast Łotysze to Bałtowie, którym bliżej językowo do Litwinów. Ta fundamentalna różnica sprawiała, że mimo wspólnego losu politycznego, „na dole” nigdy nie doszło do pełnej asymilacji obu narodów w jedną grupę.

Przebudzenie narodowe w XIX wieku

Kluczem do zrozumienia, dlaczego podział po 1918 roku nie był sztuczny, jest proces nazywany Wiosną Ludów i późniejszym przebudzeniem narodowym. W XIX wieku, podobnie jak w innych częściach Europy, wśród Estończyków i Łotyszy zaczęła rodzić się nowoczesna tożsamość narodowa. Zaczęto kodyfikować języki, spisywać ludowe pieśni i tworzyć narodową literaturę.

W tym czasie stało się jasne, że mieszkańcy północnej części Inflant (dzisiejsza Estonia) i południowej (dzisiejsza Łotwa) widzą swoją przyszłość osobno. Choć łączyła ich niechęć do dominacji niemieckich właścicieli ziemskich i rosyjskiej biurokracji, ich cele polityczne były zorientowane na budowę własnych, odrębnych domów.

Dlaczego powstały trzy państwa, a nie jedno?

Wspominając o podziale Inflant, często myślimy o trzech państwach bałtyckich: Estonii, Łotwie i Litwie. Warto jednak doprecyzować, że Litwa historycznie nie wchodziła w skład Inflant – miała zupełnie inną ścieżkę rozwoju jako potężne Wielkie Księstwo Litewskie, połączone unią z Polską.

Podział Inflant właściwych na Estonię i Łotwę po I wojnie światowej był więc naturalną konsekwencją zasady samostanowienia narodów, którą promował m.in. prezydent USA Woodrow Wilson. Gdy po 1917 roku imperia rosyjskie i niemieckie zaczęły się rozpadać, na gruzach starego porządku powstały państwa oparte na kryterium etnicznym, a nie historyczno-administracyjnym. Granica między Estonią a Łotwą, choć wytyczana w bólach i sporach (np. o miasto Valga/Valka), w dużej mierze pokrywała się z linią podziału językowego, która istniała tam od stuleci.

Ciekawostka: Miasto przecięte granicą

Najlepszym dowodem na to, jak realny był ten podział, jest wspomniane miasto Valga (po estońsku) lub Valka (po łotewsku). Ponieważ obie grupy narodowe rościły sobie do niego prawo, międzynarodowa komisja pod przewodnictwem brytyjskiego pułkownika Stephena Tallentsa zdecydowała w 1920 roku o... podziale miasta na pół. Do dziś granica państwowa przebiega przez środek miejscowości, co jest unikalnym śladem tamtych wydarzeń.

Czy ten podział przetrwał próbę czasu?

Z perspektywy historycznej podział ten okazał się niezwykle trwały. Mimo dekad radzieckiej okupacji, podczas której próbowano ponownie „scalić” te kraje w ramach struktur ZSRR, Estonia i Łotwa zachowały swoją odrębność. Po odzyskaniu niepodległości w 1991 roku oba państwa poszły własnymi drogami, choć ściśle ze sobą współpracują w ramach Unii Europejskiej i NATO.

Podsumowując, choć Inflanty przez wieki widniały na mapach jako jeden region, ich podział po I wojnie światowej nie był sztucznym tworem politycznym. Był to raczej moment, w którym mapa polityczna w końcu „dogoniła” rzeczywistość społeczną i etniczną, która kształtowała się pod powierzchnią wielkich mocarstw przez setki lat. To, co z zewnątrz mogło wyglądać na rozbicie jedności, dla mieszkańców tych ziem było aktem sprawiedliwości dziejowej i odzyskaniem własnej podmiotowości.