Często zdarza się, że stajemy przed problemem, którego nie da się rozwiązać, idąc utartym szlakiem. Analizujemy fakty, wyciągamy logiczne wnioski, a rozwiązanie wciąż nam umyka. Właśnie w takich momentach z pomocą przychodzi myślenie lateralne. To termin, który na stałe wszedł do słownika psychologii i biznesu, a jego ojcem jest Edward de Bono. W skrócie: to umiejętność „myślenia bokiem”, czyli porzucenia standardowych schematów na rzecz zupełnie nowych, często zaskakujących perspektyw.

Czym dokładnie jest myślenie lateralne?

Myślenie lateralne (z łaciny lateralis – boczny) to proces twórczego rozwiązywania problemów, który polega na świadomym odejściu od logiki sekwencyjnej. Tradycyjne myślenie, zwane wertykalnym, przypomina kopanie jednej, coraz głębszej dziury w tym samym miejscu. Myślenie lateralne polega natomiast na tym, by przestać kopać w tym miejscu i zacząć nową dziurę gdzie indziej.

W myśleniu wertykalnym każdy krok musi być poprawny i logicznie wynikać z poprzedniego. W myśleniu lateralnym dopuszczalne jest robienie „skoków”, stawianie prowokacyjnych pytań, a nawet celowe błądzenie, byle tylko wyrwać umysł z kolein przyzwyczajeń. Nie chodzi o to, by negować logikę, ale by dostarczyć jej nowych danych i świeżego spojrzenia, których wcześniej nie brała pod uwagę.

Różnice między myśleniem lateralnym a logicznym

Zrozumienie różnicy między tymi dwoma stylami pozwala lepiej wykorzystywać potencjał naszego mózgu. Myślenie logiczne (wertykalne) jest selektywne – wybieramy tylko to, co istotne, i odrzucamy resztę. Myślenie lateralne jest generatywne – liczy się ilość pomysłów, nawet tych, które na pierwszy rzut oka wydają się absurdalne.

W logice szukamy odpowiedzi „tak” lub „nie”. W podejściu lateralnym szukamy odpowiedzi „może”, „a co by było, gdyby?” lub „jak inaczej można to nazwać?”. Logika porządkuje świat, ale to myślenie lateralne pozwala go zmieniać i tworzyć innowacje.

Klasyczne przykłady myślenia lateralnego

Najlepszym sposobem na zrozumienie tego mechanizmu są zagadki i sytuacje z życia wzięte, w których standardowa logika zawiodła, a kreatywność przyniosła sukces.

Problem wolnej windy

W pewnym biurowcu pracownicy skarżyli się na zbyt wolno jeżdżące windy. Inżynierowie głowili się, jak przyspieszyć mechanizm, co wiązało się z ogromnymi kosztami. Rozwiązanie lateralne? Zamiast przyspieszać windy, zamontowano przy nich duże lustra. Ludzie zajęli się poprawianiem fryzur i ubrań, przestali zwracać uwagę na czas oczekiwania, a skargi natychmiast ustały. Problem „wolnej windy” zmienił się w problem „nudy podczas czekania”.

Zagadka z burzą i samochodem

Wyobraź sobie, że jedziesz samochodem w straszną burzę. Na przystanku widzisz trzy osoby: staruszkę, która wygląda, jakby zaraz miała zemrzeć, starego przyjaciela, który kiedyś uratował ci życie, oraz kobietę/mężczyznę swoich snów. Masz tylko jedno wolne miejsce w aucie. Kogo zabierzesz?
Logika każe wybierać między moralnością a uczuciem. Myślenie lateralne podpowiada: daj kluczyki przyjacielowi, by zawiózł staruszkę do szpitala, a sam zostań na przystanku z osobą swoich snów.

Przerwanie łańcucha skojarzeń

Innym przykładem jest sytuacja, w której firma produkująca pastę do zębów chciała zwiększyć sprzedaż. Specjaliści od marketingu myśleli o nowych kampaniach, ale ktoś zastosował myślenie lateralne i zaproponował... powiększenie otworu w tubce. Dzięki temu klienci nieświadomie zużywali więcej produktu przy każdym myciu, co drastycznie zwiększyło częstotliwość zakupów.

Techniki wspomagające myślenie lateralne

Jeśli czujesz, że Twój umysł utknął w martwym punkcie, możesz wypróbować kilka technik opracowanych przez de Bono:

• Prowokacja (PO): Postaw tezę, która jest ewidentnie fałszywa lub niemożliwa, np. „Samochody powinny mieć kwadratowe koła”. Zastanów się, jakie korzyści mogłoby to przynieść (np. lepsza przyczepność na stromych zboczach). To ćwiczenie zmusza mózg do szukania nowych ścieżek.
• Słowo losowe: Wybierz przypadkowe słowo ze słownika i spróbuj połączyć je ze swoim problemem. Jeśli projektujesz nową aplikację, a wylosujesz słowo „drzewo”, pomyśl o strukturze gałęzi, korzeniach (bazie danych) lub liściach (powiadomieniach).
• Odwrócenie: Odwróć problem do góry nogami. Zamiast zastanawiać się, jak przyciągnąć klientów do sklepu, pomyśl, jak sprawić, by sklep „przyszedł” do klientów. Tak narodziło się wiele usług kurierskich i mobilnych punktów sprzedaży.

Dlaczego warto trenować tę umiejętność?

W dzisiejszym świecie, gdzie algorytmy i sztuczna inteligencja radzą sobie z logiką lepiej niż ludzie, to właśnie myślenie lateralne staje się naszą największą przewagą. Pozwala ono na adaptację w szybko zmieniającym się środowisku i znajdowanie rozwiązań tam, gdzie inni widzą tylko ścianę.

Ciekawostką jest fakt, że dzieci naturalnie posługują się myśleniem lateralnym. Nie znają jeszcze wszystkich zasad i ograniczeń świata, więc ich pomysły są świeże i nieszablonowe. Niestety system edukacji często promuje jedną „poprawną” odpowiedź, co tłumi tę naturalną zdolność. Dobra wiadomość jest taka, że myślenie lateralne to umiejętność jak każda inna – można ją wyćwiczyć poprzez regularną praktykę i kwestionowanie własnych założeń.

Czy wiesz, że...?

Wiele wielkich wynalazków powstało dzięki przypadkowi połączonemu z myśleniem lateralnym. Przykładem są karteczki Post-it. Naukowiec z firmy 3M próbował stworzyć supermocny klej, ale wyszedł mu taki, który ledwo trzymał i łatwo odchodził od powierzchni. Zamiast uznać to za porażkę (myślenie wertykalne), inny pracownik dostrzegł w tym idealny sposób na zakładki do śpiewnika, które nie niszczą kartek (myślenie lateralne).