Wprowadzenie tak restrykcyjnego systemu podatkowego byłoby prawdziwym trzęsieniem ziemi dla koszyków zakupowych Polaków. Kiedy ceny podstawowych produktów, takich jak mięso, wędliny czy nawet sól, nagle wzrastają o ponad jedną trzecią, mechanizmy ekonomiczne zaczynają działać niemal natychmiastowo. Historia ekonomii i liczne badania nad tzw. podatkami od grzechu (sin taxes) pozwalają nam przewidzieć, jak zachowaliby się konsumenci w obliczu tak drastycznych zmian.

Elastyczność popytu, czyli jak portfel rządzi żołądkiem

Kluczowym pojęciem jest tutaj cenowa elastyczność popytu. Określa ona, o ile spadnie spożycie danego produktu, jeśli jego cena wzrośnie o 1%. W przypadku mięsa i produktów odzwierzęcych wskaźnik ten jest zazwyczaj wysoki, co oznacza, że konsumenci są bardzo wrażliwi na zmiany cen.

Przy 35-procentowym podatku na mięso i produkty mięsne, realna cena w sklepie mogłaby wzrosnąć nawet o 40-45% (uwzględniając marże handlowe). Zgodnie z modelami ekonomicznymi, tak gwałtowny skok cen mógłby doprowadzić do spadku konsumpcji mięsa o 20-30% w krótkim terminie. Ludzie nie przestaliby jeść mięsa całkowicie, ale zaczęliby traktować je jako produkt luksusowy, pojawiający się na stole raz lub dwa razy w tygodniu, a nie codziennie.

Kto zmieniłby nawyki najszybciej?

Wpływ takiego podatku nie byłby równomierny we wszystkich grupach społecznych. Największą zmianę zaobserwowalibyśmy u:

• Gospodarstw domowych o niskich dochodach: To tutaj zmiana byłaby najbardziej drastyczna. Dla osób wydających dużą część budżetu na żywność, 35-procentowa podwyżka cen mięsa i cukru jest barierą nie do przejścia. W tej grupie (szacunkowo około 20-30% społeczeństwa) zmiana nawyków byłaby wymuszona ekonomicznie i niemal natychmiastowa.
• Osób "elastycznych" żywieniowo: Mowa o konsumentach, którzy już teraz rozważają ograniczenie mięsa ze względów zdrowotnych lub etycznych. Wysoki podatek byłby dla nich ostatecznym impulsem do przejścia na wegetarianizm lub fleksitarianizm. To kolejne 15-20% populacji.

Można przypuszczać, że łącznie ponad 50-60% konsumentów odczułoby realną potrzebę modyfikacji swojego jadłospisu. Bogatsza część społeczeństwa prawdopodobnie utrzymałaby swoje nawyki, traktując wyższe ceny jako akceptowalny koszt stylu życia.

Efekt substytucji: co wyląduje na talerzu zamiast schabowego?

Podatek w wysokości 35% na cukier, olej palmowy i mięso stworzyłby potężną lukę rynkową. Konsumenci zaczęliby szukać zamienników, które nie są objęte tak wysoką daniną. Skoro owoce i warzywa pozostałyby tanie, a produkty pochodzenia zwierzęcego (nabiał, jaja) byłyby obciążone "tylko" 10-procentowym podatkiem, nastąpiłoby masowe przesunięcie w stronę diety roślinnej i wegetariańskiej.

Ciekawym zjawiskiem byłaby rezygnacja z oleju palmowego i kokosowego na rzecz rodzimego oleju rzepakowego czy słonecznikowego. Z kolei opodatkowanie soli i stevii (często uważanej za zdrowy zamiennik cukru) mogłoby być dla konsumentów najbardziej dezorientujące. Ograniczenie soli jest korzystne dla zdrowia, ale opodatkowanie słodzików takich jak stevia mogłoby paradoksalnie utrudnić walkę z otyłością osobom, które szukają alternatyw dla sacharozy.

Czy wiesz, że...?

W 2011 roku Dania wprowadziła tzw. podatek tłuszczowy (fat tax) na produkty zawierające powyżej 2,3% nasyconych kwasów tłuszczowych. Podatek przetrwał tylko 15 miesięcy. Choć spożycie tłuszczów nasyconych spadło o około 10-15%, Duńczycy zaczęli masowo robić zakupy w Niemczech i Szwecji, co uderzyło w lokalną gospodarkę. To pokazuje, że lokalne podatki przy otwartych granicach mogą mieć nieoczekiwane skutki uboczne.

Skutki dla zdrowia publicznego i przemysłu

Tak skonstruowany system podatkowy wymusiłby na producentach żywności masową reformulację produktów. Aby uniknąć 35-procentowej karnej stawki, firmy starałyby się zejść poniżej progu 10 g cukru na 100 g produktu.

W perspektywie dekady mogłoby to doprowadzić do:

1. Znacznego spadku zachorowań na cukrzycę typu 2 i nadciśnienie.
2. Zmniejszenia śladu węglowego związanego z produkcją żywności (mniej mięsa, mniej oleju palmowego).
3. Rozwoju innowacyjnego sektora białek alternatywnych (strączki, grzyby).

Podsumowanie potencjalnej skali zmian

Nie mogę precyzyjnie zweryfikować, ilu dokładnie Polaków zmieniłoby dietę, ponieważ zależy to od wielu czynników psychologicznych i kulturowych, do których nie mam pełnego wglądu w czasie rzeczywistym. Jednak opierając się na danych z krajów, które wprowadziły podatek cukrowy (np. Meksyk, Wielka Brytania), można szacować, że:

• Spadek sprzedaży słodzonych napojów mógłby wynieść nawet 40-50%.
• Spadek spożycia mięsa mógłby oscylować w granicach 20-30%.
• Grupa osób realnie zmieniających nawyki (kupujących inne produkty niż dotychczas) mogłaby objąć od 15 do nawet 25 milionów Polaków, przy czym dla wielu byłaby to zmiana częściowa, a nie całkowita rewolucja.

Wprowadzenie tak wysokich stawek (35%) to scenariusz ekstremalny, który z pewnością wywołałby nie tylko zmiany na talerzach, ale i ogromne napięcia społeczne oraz rozwój "czarnego rynku" na produkty objęte wysoką daniną.