Wiele osób po zakończeniu najostrzejszej fazy pandemii COVID-19 z niepokojem wyczekiwało kolejnych doniesień o globalnych zagrożeniach zdrowotnych. Specjaliści z WHO oraz wirusolodzy z całego świata regularnie ostrzegają, że żyjemy w "erze pandemii", co u wielu wywołuje wrażenie, że kolejna wielka zaraza powinna pojawić się niemal natychmiast. Fakt, że tak się nie stało, nie wynika jednak z błędu w obliczeniach naukowców, lecz z kombinacji szczęścia, gigantycznego postępu w monitorowaniu wirusów oraz specyfiki cykli biologicznych.

Ryzyko to nie harmonogram – jak rozumieć prognozy ekspertów

Kiedy epidemiolodzy mówią o wzroście ryzyka pandemii, nie mają na myśli konkretnej daty w kalendarzu. Ich ostrzeżenia opierają się na analizie trendów: coraz częstszym kontakcie ludzi z dzikimi zwierzętami, postępujących zmianach klimatycznych oraz ogromnej skali globalnych podróży. To, że od 2020 roku nie doświadczyliśmy lockdownu na skalę światową, nie oznacza, że zagrożenie zniknęło. Statystycznie rzecz biorąc, prawdopodobieństwo wystąpienia nowej pandemii o sile rażenia podobnej do COVID-19 wynosi około 2% w każdym kolejnym roku. To oznacza, że w ciągu całego życia przeciętnego człowieka ryzyko to staje się bardzo realne, ale w skali kilku lat może nam dopisać zwyczajne szczęście.

Systemy wczesnego ostrzegania stały się naszą tarczą

Jednym z najważniejszych powodów, dla których nie słyszymy o nowej pandemii, jest to, że nauczyliśmy się dusić ogniska chorób w zarodku. Po 2020 roku nakłady na nadzór epidemiologiczny drastycznie wzrosły. Obecnie znacznie lepiej radzimy sobie z:

• Sekwencjonowaniem genomu: Potrafimy błyskawicznie zidentyfikować nowy wariant wirusa, zanim zdąży się on rozprzestrzenić na inne kontynenty.
• Monitoringiem ścieków: To jedna z najciekawszych metod, która rozwinęła się w ostatnich latach. Analiza wody w systemach kanalizacyjnych miast pozwala wykryć obecność wirusów (np. polio czy grypy) na długo przed tym, zanim pierwsi pacjenci trafią do szpitali.
• Globalną współpracą: Choć polityka bywa trudna, naukowcy wymieniają się danymi szybciej niż kiedykolwiek wcześniej.

Dzięki temu wiele potencjalnych pandemii kończy się na etapie "lokalnego ogniska", o którym przeciętny odbiorca mediów nawet nie słyszy.

Czy na pewno nic się nie dzieje? Przypadek Mpox i ptasiej grypy

Warto zauważyć, że od czasu COVID-19 świat kilkakrotnie stawał w obliczu poważnych zagrożeń, które w innych okolicznościach mogłyby przerodzić się w globalny kryzys. W 2022 roku Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła stan zagrożenia zdrowia publicznego o znaczeniu międzynarodowym w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa Mpox (małpiej ospy). Dzięki szybkiej reakcji, kampaniom informacyjnym i szczepieniom w grupach ryzyka, udało się uniknąć scenariusza znanego z 2020 roku.

Innym przykładem jest wirus ptasiej grypy H5N1. Eksperci obserwują go z ogromnym niepokojem, ponieważ wirus ten zaczął przenosić się na ssaki (w tym krowy i sporadycznie na ludzi). To, że nie mamy jeszcze pandemii grypy, wynika głównie z faktu, że wirus ten nie nabył jeszcze zdolności łatwego przenoszenia się z człowieka na człowieka. Jesteśmy więc w stanie "zbrojnego pokoju" z naturą.

Postęp w technologii szczepionek mRNA

Pandemia COVID-19 była katalizatorem dla technologii mRNA. To, co wcześniej zajmowało dekady, teraz może zostać wykonane w miesiące. Jeśli pojawi się nowy, groźny patogen, naukowcy mają już gotowe "platformy", które można szybko dostosować do nowego przeciwnika. Świadomość istnienia takiej broni biologicznej w rękach ludzkości zmienia dynamikę zagrożenia. Nie zapobiega to samej mutacji wirusa, ale drastycznie skraca czas, w którym jesteśmy bezbronni.

Ciekawostka: Czym jest "Choroba X"?

WHO regularnie aktualizuje listę priorytetowych patogenów, które mogą wywołać kolejną pandemię. Na tej liście znajduje się tajemnicza "Choroba X". Nie jest to konkretny wirus, lecz termin operacyjny oznaczający nieznany jeszcze patogen, który może wywołać epidemię. Utrzymywanie "Choroby X" w planach badawczych pozwala rządom finansować badania nad uniwersalnymi lekami i metodami diagnostycznymi, które zadziałają niezależnie od tego, co przyniesie przyszłość.

Zmiany środowiskowe a nasza przyszłość

Niestety, czynniki, które doprowadziły do pojawienia się SARS-CoV-2, wciąż są obecne. Wycinanie lasów tropikalnych zmusza dzikie zwierzęta do przenoszenia się bliżej ludzkich osad, co ułatwia tzw. "spillover", czyli przeskoczenie wirusa z jednego gatunku na drugi. Eksperci ostrzegają, że ocieplenie klimatu sprawia, iż komary i kleszcze przenoszące groźne choroby (takie jak denga czy wirus Zika) pojawiają się w miejscach, gdzie wcześniej ich nie było – w tym coraz częściej w Europie.

Podsumowując, brak kolejnej pandemii w ostatnich latach to wynik splotu wielu czynników: od lepszego przygotowania służb medycznych, przez nowoczesne technologie, aż po zwykły łut szczęścia w procesach ewolucyjnych wirusów. Specjaliści nie mylili się w swoich ostrzeżeniach – po prostu dzięki ich pracy i czujności, wiele zagrożeń udaje się wyeliminować, zanim staną się tematem numer jeden w wieczornych wiadomościach.