Kiedy myślimy o upalnym lecie, jednym z pierwszych skojarzeń jest soczysty, słodki arbuz. Wydaje się, że ta nazwa towarzyszy nam od zawsze, ale historia języka polskiego kryje w tej kwestii sporą niespodziankę. Okazuje się, że gdybyśmy przenieśli się w czasie o dwieście lub trzysta lat i poprosili w warzywniaku o arbuza, moglibyśmy wyjść ze sklepu z... dynią.

Wielka zamiana nazw: arbuz czy kawon?

W dawnej polszczyźnie panowało spore zamieszanie nazewnictwa dotyczące roślin dyniowatych. To, co dzisiaj nazywamy arbuzem, nasi przodkowie określali mianem kawona. Słowo to pochodzi prawdopodobnie z języka arabskiego (qawun), a do Polski trafiło za pośrednictwem tureckim. Co ciekawe, nazwa "kawon" jest wciąż poprawna i spotykana, choć współcześnie uznaje się ją za rzadszą lub wręcz książkową formę.

Z kolei słowo "arbuz" pierwotnie odnosiło się do dyni. Jeśli zajrzymy do starych zielników czy książek kucharskich z XVII wieku, zauważymy, że autorzy opisując "arbuzy", mają na myśli pękate, pomarańczowe warzywa, które my dziś kładziemy na jesienne progi domów.

Skąd wzięło się słowo arbuz?

Etymologia słowa "arbuz" jest niezwykle fascynująca i prowadzi nas aż do Persji. Perskie słowo xarbuz (lub charbuza) dosłownie oznaczało... "ośli ogórek" (xar – osioł, buze – ogórek/zapach). Persowie używali tego określenia w stosunku do melonów.

Jak to się stało, że perski melon stał się polską dynią, a ostatecznie wylądował jako nazwa dla wielkiego, wodnistego owocu z czerwonym miąższem? Język polski przejął to słowo z języków wschodniosłowiańskich (ukraińskiego i rosyjskiego), gdzie "arbuz" zadomowił się jako nazwa właśnie dla tego konkretnego gatunku. Z biegiem lat, pod wpływem kontaktów handlowych i kulturowych ze Wschodem, nazwa ta wyparła rodzimego "kawona" i zmieniła swoje pierwotne znaczenie (z dyni na owoc, który znamy dzisiaj).

Czy wiesz, że...?

W niektórych regionach Polski, zwłaszcza na Kresach, pamięć o "kawonie" przetrwała znacznie dłużej. Jeszcze w okresie międzywojennym na targach we Lwowie czy Wilnie częściej można było usłyszeć prośbę o kawona niż o arbuza.

Dlaczego nazwy roślin się zmieniają?

Język jest żywym organizmem, który nieustannie ewoluuje. Zmiany nazw roślin często wynikają z:

• Mody językowej: Przejmowanie słów od sąsiadów, którzy dominują w handlu danym towarem.
• Podobieństwa wizualnego: Rośliny z tej samej rodziny (dyniowate) są do siebie podobne, co sprzyjało pomyłkom i przesunięciom znaczeniowym.
• Uproszczenia: Czasem jedna nazwa po prostu staje się bardziej popularna w mowie potocznej i z czasem wypiera inne synonimy.

Arbuz na świecie – jak nazywają go inni?

Warto zauważyć, że polskie zamieszanie z arbuzem i kawonem nie jest odosobnione. W języku angielskim mamy watermelon, co bezpośrednio nawiązuje do ogromnej zawartości wody w owocu (około 92%). Z kolei w językach romańskich, takich jak hiszpański, spotkamy słowo sandía, które wywodzi się z arabskiego sindiyyah (oznaczającego owoc pochodzący z regionu Sindh w dzisiejszym Pakistanie).

Co ciekawe, botaniczna nazwa arbuza to Citrullus lanatus. Słowo Citrullus to zdrobnienie od łacińskiego citrus, co miało nawiązywać do kształtu i koloru owocu, mimo że arbuz z cytrusami nie ma nic wspólnego.

Podsumowanie ewolucji nazwy

Podsumowując, arbuz nie zawsze był arbuzem – przynajmniej w polskiej świadomości językowej. Przeszedł długą drogę od perskiego "oślego ogórka", przez bycie synonimem dyni, aż po wygryzienie "kawona" z naszych słowników. Dziś, kupując ten owoc, rzadko zastanawiamy się nad jego lingwistyczną przeszłością, ale warto pamiętać, że każde słowo na naszym talerzu ma swoją własną, często burzliwą historię.