Terapia konwersyjna, znana również jako terapia reparatywna, to zestaw praktyk i metod, których celem jest zmiana orientacji seksualnej danej osoby z homoseksualnej lub biseksualnej na heteroseksualną. Może ona również dotyczyć prób zmiany tożsamości płciowej osób transpłciowych na zgodną z płcią przypisaną przy urodzeniu. Choć nazwa sugeruje proces medyczny lub psychologiczny, współczesna nauka i medycyna jednoznacznie odcinają się od tych działań, uznając je za pseudonaukowe i szkodliwe.

Podstawowym założeniem terapii konwersyjnej jest błędne przekonanie, że orientacja nieheteronormatywna lub tożsamość płciowa inna niż cispłciowa są zaburzeniami psychicznymi, defektami rozwojowymi lub wynikiem traumy, które można „wyleczyć”. Metody stosowane w ramach tych praktyk zmieniały się na przestrzeni lat – od drastycznych technik awersyjnych (np. podawanie środków wywołujących wymioty lub stosowanie elektrowstrząsów podczas wyświetlania obrazów homoerotycznych) po współczesne formy, takie jak naciski psychologiczne, grupy wsparcia oparte na religii czy techniki behawioralne mające na celu tłumienie naturalnych odruchów i uczuć.

Od jakiego wieku stosuje się terapię konwersyjną?

W praktyce nie istnieje dolna granica wieku, od której stosuje się te metody, ponieważ nie są one uznawane za standardowe procedury medyczne. Najczęściej jednak ofiarami terapii konwersyjnej padają osoby młode – nastolatkowie oraz młodzi dorośli. Często dzieje się to pod naciskiem rodziców lub opiekunów prawnych, którzy nie akceptują orientacji seksualnej lub tożsamości płciowej swojego dziecka.

Dzieci i młodzież są w tej sytuacji grupą szczególnie narażoną, ponieważ rzadko mają możliwość wyrażenia świadomej zgody lub sprzeciwu wobec takich działań. W wielu przypadkach młodzi ludzie są poddawani tym praktykom w ramach wspólnot religijnych lub przez terapeutów działających poza oficjalnym systemem ochrony zdrowia psychicznego.

Dlaczego terapia konwersyjna budzi tak duże kontrowersje?

Głównym powodem kontrowersji – a właściwie powszechnego potępienia przez środowiska naukowe – jest fakt, że terapia konwersyjna nie działa, a za to wyrządza ogromne szkody. Największe światowe organizacje, takie jak Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) czy Światowe Stowarzyszenie Psychiatryczne (WPA), wydały oświadczenia stwierdzające, że orientacja seksualna nie jest chorobą i nie wymaga leczenia.

Główne argumenty przeciwko tym praktykom to:

• Brak skuteczności: Nie istnieją żadne rzetelne dowody naukowe potwierdzające, że orientację seksualną można trwale zmienić za pomocą jakichkolwiek interwencji.
• Szkody psychiczne: Osoby poddawane takim „terapiom” często zapadają na ciężką depresję, cierpią na stany lękowe, zespół stresu pourazowego (PTSD) oraz mają znacznie podwyższone ryzyko podjęcia prób samobójczych.
• Stygmatyzacja: Praktyki te utrwalają szkodliwe stereotypy i przekonanie, że bycie osobą LGBTQ+ jest czymś gorszym lub wymagającym naprawy, co niszczy poczucie własnej wartości pacjenta.
• Etyka zawodowa: Wielu ekspertów uważa, że oferowanie terapii konwersyjnej jest naruszeniem podstawowej zasady medycznej „po pierwsze nie szkodzić” (primum non nocere).

Czy terapia konwersyjna jest wciąż legalna?

Sytuacja prawna terapii konwersyjnej na świecie dynamicznie się zmienia. Coraz więcej państw decyduje się na wprowadzenie całkowitego lub częściowego zakazu stosowania tych praktyk, uznając je za formę tortur lub znęcania się nad ludźmi.

Obecnie całkowity zakaz terapii konwersyjnej (często obejmujący zarówno nieletnich, jak i dorosłych) obowiązuje w takich krajach jak Kanada, Francja, Niemcy (dla nieletnich), Malta, Brazylia, Ekwador czy Nowa Zelandia. W Stanach Zjednoczonych zakazy obowiązują w wielu stanach (np. Kalifornia, Nowy Jork), ale nie ma jeszcze regulacji na poziomie federalnym.

W Polsce terapia konwersyjna nie jest obecnie zakazana prawnie, choć środowiska psychologiczne i seksuologiczne (m.in. Polskie Towarzystwo Seksuologiczne) stanowczo ją potępiają. W 2020 roku polski Rzecznik Praw Obywatelskich oraz liczne organizacje pozarządowe apelowały o wprowadzenie ustawowego zakazu takich praktyk, jednak do tej pory nie wprowadzono odpowiednich zmian w przepisach. W wielu miejscach na świecie, zwłaszcza w krajach o silnych wpływach konserwatywnych lub religijnych, praktyki te pozostają w pełni legalne i są promowane jako forma „pomocy” dla rodzin.

Warto wiedzieć: alternatywa w postaci terapii afirmatywnej

Współczesna psychologia zamiast „naprawiania” orientacji proponuje terapię afirmatywną. Nie polega ona na zmienianiu pacjenta, lecz na pomaganiu mu w samoakceptacji, radzeniu sobie ze społecznym wykluczeniem (tzw. stresem mniejszościowym) oraz budowaniu zdrowych relacji z otoczeniem. To podejście, w przeciwieństwie do konwersji, realnie poprawia dobrostan psychiczny osób LGBTQ+.