Wszyscy to znamy: to magiczne uczucie, gdy poznajemy kogoś, kto myśli, czuje i patrzy na świat niemal identycznie jak my. Od razu czujemy do takiej osoby większą sympatię i zaufanie. To zjawisko ma swoją naukową nazwę – homofilia – i jest jednym z najsilniejszych mechanizmów kształtujących nasze relacje.

Dlaczego jednak tak bardzo lubimy ludzi podobnych do nas? Czy nasi najbliżsi kuzyni, wielkie małpy człekokształtne, kierują się podobnymi zasadami? To fascynujące pytanie, które łączy psychologię, ewolucję i prymatologię.

Dlaczego ludzie lgną do podobnych? Psychologiczne i ewolucyjne korzenie

Nasza skłonność do otaczania się ludźmi podobnymi do nas samych – pod względem poglądów, wartości, pochodzenia, a nawet wyglądu – nie jest przypadkowa. Kryje się za nią kilka potężnych mechanizmów.

Poczucie bezpieczeństwa i redukcja niepewności

Dla naszego mózgu podobieństwo to bezpieczeństwo. Kiedy spotykamy kogoś, kto podziela nasze podstawowe przekonania, automatycznie redukujemy poziom niepewności i potencjalnego zagrożenia. Nie musimy poświęcać energii na wyjaśnianie podstawowych założeń, co sprawia, że interakcja jest płynniejsza i bardziej satysfakcjonująca.

Dodatkowo, podobne poglądy działają jak potwierdzenie naszych własnych przekonań. Unikamy w ten sposób tzw. dysonansu poznawczego, czyli nieprzyjemnego stanu, w którym nasze wewnętrzne sądy są kwestionowane przez fakty lub opinie. Ludzie, którzy myślą podobnie, nagradzają naszą samoocenę i sprawiają, że świat wydaje się bardziej spójny i przewidywalny.

Ewolucyjna strategia przetrwania

Z perspektywy ewolucyjnej, homofilia miała kluczowe znaczenie dla przetrwania. Grupowanie się z osobnikami o podobnych normach i wartościach tworzyło silniejszą wspólnotę plemienną, która lepiej radziła sobie z zagrożeniami. W grupie, gdzie wszyscy działają według tych samych reguł, współpraca jest łatwiejsza, a ryzyko wewnętrznego konfliktu mniejsze.

Efekt czystej ekspozycji (Mere-Exposure Effect)

Psychologia wskazuje również na zjawisko, zgodnie z którym im częściej jesteśmy wystawieni na dany bodziec (w tym przypadku na obecność i poglądy drugiej osoby), tym bardziej zaczynamy go lubić. Jeśli ten bodziec jest dodatkowo zbieżny z naszymi przekonaniami, sympatia wzrasta.

Ciekawostka: Badania wykazały, że pary z długoletnim stażem zaczynają upodabniać się do siebie nawet wizualnie! Tłumaczy się to m.in. wspólną dietą, wpływem środowiska, a także nieświadomym kopiowaniem mimiki partnera (empatią), co z czasem prowadzi do podobnego kształtowania się rysów twarzy.

A jak to wygląda u goryli i szympansów?

U naszych najbliższych krewnych, goryli i szympansów, mechanizmy wyboru partnerów społecznych i seksualnych są bardziej bezpośrednio związane z hierarchią, przetrwaniem i korzyściami.

Szympansy: Sojusze i użyteczność

Szympansy żyją w złożonych, zhierarchizowanych grupach, w których sojusze są często zmienne i oparte na użyteczności.

• Wybór partnera społecznego: Szympansy doskonale rozpoznają poszczególne osobniki swojego gatunku i wchodzą z nimi w długofalowe relacje. Wybór towarzyszy jest często podyktowany korzyściami: wzajemną pielęgnacją (grooming), wspólnym żerowaniem lub wsparciem w konfliktach o zasoby czy rangę.
• Podobieństwo behawioralne: Chociaż szympansy wykazują złożone zachowania społeczne, w tym altruizm, brakuje bezpośrednich dowodów naukowych na to, że wybierają przyjaciół lub partnerów na podstawie abstrakcyjnego "podobieństwa osobowości" czy "wartości" w ludzkim rozumieniu. Ich wybory są bardziej pragmatyczne i skupione na przetrwaniu oraz pozycji w grupie.

Goryle: Stabilność i szerokie więzi

Goryle żyją w bardziej stabilnych grupach, często z dominującym samcem (srebrnogrzbietym).

• Wybór partnera: W grupach goryli wybór partnera seksualnego jest w dużej mierze zdeterminowany przez dominującego samca, który ma wyłączny dostęp do samic. Samice natomiast mogą dążyć do pozostania w grupie zapewniającej najlepszą ochronę i zasoby.
• Więzi społeczne: Badania sugerują, że goryle mogą tworzyć więzi społeczne bardziej przypominające ludzkie, w tym szerokie sieci relacji, które wykraczają poza ich najbliższą grupę. Uważa się, że zdolność do tworzenia tak skomplikowanych więzi może być związana z koniecznością współpracy w poszukiwaniu trudnej do znalezienia żywności. Podobnie jak u szympansów, te relacje są budowane na bazie wzajemnych korzyści i długofalowego rozpoznawania osobników.

Podobieństwo vs. Użyteczność: Kluczowa różnica

Podsumowując, zarówno ludzie, jak i wielkie małpy człekokształtne, tworzą złożone, długotrwałe relacje społeczne.

1. Ludzie: Preferencja do podobieństwa (homofilia) jest silnie zakorzeniona w psychologii – daje poczucie bezpieczeństwa, potwierdza własne przekonania i ułatwia komunikację, redukując dysonans poznawczy. Lubimy podobnych, ponieważ czujemy się przy nich lepiej psychicznie.
2. Goryle i Szympansy: Ich wybory społeczne są bardziej podyktowane użytecznością i hierarchią. Wybierają partnerów, którzy zapewniają im przetrwanie, ochronę, dostęp do zasobów (wspólne żerowanie) lub wsparcie w walce o rangę. Chociaż rozpoznają indywidualne osobniki i tworzą z nimi trwałe więzi, nie ma dowodów, że kierują się abstrakcyjnym podobieństwem "osobowości" czy "wartości" w taki sam sposób, jak ludzie.

Można zatem powiedzieć, że u małp podobieństwo jest ważne w kontekście przynależności do gatunku i grupy, ale u ludzi zjawisko to ewoluowało, stając się złożonym mechanizmem psychologicznym, który dotyczy nie tylko przetrwania, ale także komfortu psychicznego i tożsamości.