Poczucie kontroli to jeden z kluczowych konceptów w psychologii osobowości, który pozwala zrozumieć, w jaki sposób postrzegamy i interpretujemy wydarzenia w naszym życiu. Psychologowie określają to zjawisko mianem Locus of Control (LOC), czyli miejsca powstawania kontroli. To właśnie na podstawie tego pojęcia definiuje się internalistów i eksternalistów.

Kim są internaliści i eksternaliści? Definicja psychologiczna

Koncepcja Locus of Control została wprowadzona przez psychologa Juliana B. Rottera w 1954 roku w ramach jego teorii uczenia się społecznego. Opisuje ona, w jakim stopniu wierzymy, że mamy wpływ na wyniki zdarzeń w naszym życiu.

Internalista (Wewnętrzne poczucie kontroli)

Osoba o wewnętrznym poczuciu kontroli (internalista) wierzy, że to jej własne działania, zdolności, wysiłek i decyzje są główną przyczyną wyników i rezultatów, jakich doświadcza w życiu.

• Przykład: Internalista, który zdał egzamin na wysoką ocenę, powie: "Dostałem tę ocenę, ponieważ ciężko się uczyłem". W przypadku porażki weźmie odpowiedzialność na siebie, analizując, co mógł zrobić lepiej.

Internaliści często wykazują większą motywację, wytrwałość i poczucie sprawczości, co jest związane z lepszym zdrowiem psychicznym i fizycznym.

Eksternalista (Zewnętrzne poczucie kontroli)

Osoba o zewnętrznym poczuciu kontroli (eksternalista) uważa, że wyniki jej działań są zdeterminowane przez czynniki zewnętrzne, na które nie ma wpływu. Zaliczają się do nich los, szczęście, przeznaczenie, przypadek, a także inni ludzie czy trudne okoliczności.

• Przykład: Eksternalista, który zdał egzamin, może powiedzieć: "Miałem szczęście, że trafiłem na łatwe pytania". W przypadku porażki prawdopodobnie obwini nauczyciela, trudność egzaminu lub niesprawiedliwy system.

Eksternaliści mogą być bardziej podatni na poczucie bezradności, lęk i niższą motywację, ponieważ uważają, że ich wysiłek i tak nie zmieni rezultatów.

Czy każda osoba przynależy do jednej z tych kategorii i czy łatwo ich rozpoznać?

Ciągłość, a nie sztywne kategorie

Wbrew pozorom, Locus of Control nie jest zero-jedynkowym podziałem, gdzie każdy jest albo stuprocentowym internalistą, albo stuprocentowym eksternalistą. Psychologowie traktują poczucie kontroli jako kontinuum. Oznacza to, że większość ludzi plasuje się gdzieś pomiędzy tymi dwoma skrajnościami, wykazując mieszankę obu orientacji.

Ponadto, poczucie kontroli może być specyficzne domenowo. Możesz być internalistą w kwestii zdrowia (wierzysz, że dieta i ćwiczenia decydują o Twojej kondycji), ale eksternalistą w kwestii finansów (uważasz, że bogactwo zależy głównie od szczęścia lub sytuacji gospodarczej).

Czy łatwo jest ich rozpoznać?

Chociaż nie jest to tak proste, jak postawienie diagnozy, można rozpoznać te tendencje na podstawie stylu atrybucji (sposobu wyjaśniania przyczyn zdarzeń) i zachowania.

Wpływ przynależności na relacje międzyludzkie

Sposób, w jaki postrzegamy kontrolę nad własnym życiem, ma ogromny wpływ na jakość naszych relacji.

Internalista w relacji

Osoba o silnym wewnętrznym poczuciu kontroli jest często postrzegana jako odpowiedzialna, zmotywowana i godna zaufania, co stanowi solidną podstawę dla zdrowej relacji.

• Pozytywne aspekty: Internalista jest skłonny do rozwiązywania problemów w związku, zamiast czekać, aż "samo się naprawi". Bierze odpowiedzialność za swoje błędy i aktywnie pracuje nad samorozwojem, co wzbogaca relację.
• Ryzyko nadmiernej kontroli: W skrajnych przypadkach, silne wewnętrzne poczucie kontroli może przerodzić się w nadmierną potrzebę kontrolowania nie tylko siebie, ale i partnera. Taka osoba może dążyć do dominacji, krytykować odmienne sposoby działania (nawet jeśli prowadzą do tego samego rezultatu) i czuć dyskomfort, gdy nie wie, co robi druga strona. Może to prowadzić do napięcia, braku spontaniczności i poczucia uwięzienia u partnera.

Eksternalista w relacji

Eksternalista może mieć trudności z budowaniem równoprawnych i dojrzałych relacji ze względu na tendencję do unikania odpowiedzialności.

• Negatywne aspekty: W sytuacjach konfliktowych lub w obliczu problemów, eksternalista może obwiniać partnera, los lub okoliczności, zamiast przyznać się do własnego udziału w problemie. Taki styl atrybucji może prowadzić do chronicznego poczucia winy u partnera internalisty, który będzie próbował "naprawić" sytuację, podczas gdy eksternalista pozostaje bierny. Ciągłe obwinianie zewnętrznych czynników podważa zaufanie i poczucie bezpieczeństwa w relacji.
• Potrzeba wsparcia: Eksternalista może również wykazywać większą zależność od partnera, ponieważ wierzy, że to inni ludzie (lub szczęście) kontrolują jego życie.

Badania naukowe dotyczące poczucia kontroli

Locus of Control jest jednym z najczęściej badanych konstruktów psychologicznych. Badania nad nim obejmują wiele dziedzin.

1. Psychologia zdrowia: Badania konsekwentnie wykazują, że osoby z wewnętrznym poczuciem kontroli częściej podejmują prozdrowotne zachowania (np. regularne ćwiczenia, zdrowa dieta, rzucenie palenia), ponieważ wierzą, że ich działania mają bezpośredni wpływ na ich stan zdrowia.
2. Psychologia edukacyjna: Uczniowie i studenci o wewnętrznym LOC osiągają zazwyczaj lepsze wyniki w nauce, ponieważ są bardziej zmotywowani do nauki i wierzą, że ich wysiłek przełoży się na oceny.
3. Psychologia organizacyjna: Internalistom przypisuje się większą satysfakcję z pracy, lepsze wyniki, a także wyższe stanowiska, ponieważ aktywnie dążą do osiągnięcia celów i są bardziej odporni na stres.
4. Badania kulturowe i społeczne: Poczucie kontroli jest badane w kontekście postaw społecznych i ekonomicznych. Na przykład, istnieją badania dotyczące związku LOC z postawami Polaków wobec systemu ekonomicznego i kwestii społecznych. Badania te sugerują, że kultura i doświadczenia życiowe (np. transformacja ustrojowa) mogą kształtować dominujący styl poczucia kontroli w społeczeństwie.

Ciekawostka: Chociaż wewnętrzne poczucie kontroli jest generalnie uważane za bardziej adaptacyjne, skrajny internalizm może prowadzić do wypalenia lub depresji, jeśli osoba napotka na sytuacje, które są obiektywnie poza jej kontrolą (np. klęska żywiołowa, choroba). W takich momentach zdrowe jest przyjęcie tymczasowego eksternalizmu i zaakceptowanie, że niektóre rzeczy po prostu się zdarzają.