Stres. To słowo w naszej kulturze ma niemal wyłącznie negatywne konotacje. Mówimy, że jesteśmy zestresowani, gdy czujemy się przytłoczeni, zmęczeni i pełni obaw. Tymczasem naukowcy już dawno temu udowodnili, że stres to zjawisko o wiele bardziej złożone. Okazuje się, że może on być zarówno naszym wrogiem, jak i potężnym sprzymierzeńcem. Klucz leży w rozróżnieniu między stresem zdrowym (eustresem) a niezdrowym (dystresem).

Czym jest zdrowy stres (eustres)?

Zdrowy stres, nazywany naukowo eustresem (od greckiego eu- oznaczającego "dobry"), to pozytywna forma napięcia, która działa na nas mobilizująco i nie prowadzi do przeciążenia organizmu. Pojawia się w sytuacjach wymagających zaangażowania i wysiłku, ale tylko wtedy, gdy czujemy, że mamy realne zasoby, by im sprostać.

Eustres to ten rodzaj ekscytacji, który towarzyszy Ci, gdy:

• Czekasz na ogłoszenie wyników ważnego egzaminu lub awansu.
• Przygotowujesz się do wystąpienia publicznego, na którym Ci zależy.
• Bierzesz udział w zawodach sportowych.
• Przeżywasz stan zakochania lub rozpoczynasz nową, ekscytującą pracę.

Zamiast blokować, eustres wspiera koncentrację, pobudza do działania i zwiększa gotowość organizmu do radzenia sobie z wyzwaniem. Jest to krótkotrwałe, motywujące pobudzenie, które pomaga nam osiągać cele i poprawia jakość życia.

Czym jest niezdrowy stres (dystres)?

Niezdrowy stres, czyli dystres (często określany jako "zły" stres), to forma napięcia, która jest szkodliwa, osłabiająca i nadmierna. Występuje, gdy możliwości jednostki są niewystarczające, by poradzić sobie z nasileniem, charakterem lub czasem trwania stresora. Prowadzi do poczucia przeciążenia, przytłoczenia i utraty kontroli.

Dystres jest następstwem oddziaływania czynników negatywnych i przewlekłych. Jego źródłem mogą być:

• Długotrwałe problemy finansowe lub rodzinne.
• Toksyczna atmosfera w pracy lub szkole.
• Poważne problemy zdrowotne.
• Poczucie samotności i wyczerpania.

Skutki dystresu dla organizmu

Długotrwały dystres jest niezwykle niebezpieczny, ponieważ prowadzi do stanu chronicznego stresu. Długotrwałe wydzielanie hormonów stresu (kortyzolu i adrenaliny) osłabia odporność, zaburza gospodarkę hormonalną i negatywnie wpływa na niemal wszystkie układy w organizmie.

Konsekwencje przewlekłego dystresu mogą obejmować:

• Problemy fizjologiczne: Bóle głowy, nudności, problemy trawienne, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, spadek odporności, problemy skórne i kardiologiczne.
• Problemy psychologiczne i emocjonalne: Niepokój, żal, złość, frustracja, obniżenie motywacji, trudności ze snem i koncentracją, a nawet rozwój zaburzeń lękowych i depresyjnych.
• Problemy behawioralne: Wycofanie społeczne, popadanie w używki (alkohol, papierosy), zmiany w odżywianiu (brak apetytu lub przejadanie się).

Co o stresie mówią naukowcy?

Rozróżnienie na stres dobry i zły nie jest wymysłem coachów, lecz fundamentem współczesnej wiedzy o stresie, zapoczątkowanym przez wybitnych badaczy.

Hans Selye – ojciec pojęcia stresu

Pojęcie stresu w dzisiejszym rozumieniu stworzył w pierwszej połowie XX wieku kanadyjski lekarz Hans Selye. To on jako pierwszy wprowadził podział na:

1. Eustres (stres konstruktywny, motywujący).
2. Dystres (stres szkodliwy, osłabiający).

Selye zdefiniował stres jako "nieswoistą reakcję organizmu na wymagającą sytuację". Zauważył, że ta sama fizjologiczna reakcja (np. przyspieszone bicie serca, wzrost ciśnienia) może pojawić się zarówno w sytuacji zagrożenia, jak i w momencie wielkiej radości czy ekscytacji. Różnica polega na tym, jak długo trwa ta reakcja i czy organizm ma zasoby, by ją zrównoważyć.

Prawo Yerkesa-Dodsona – optymalny poziom pobudzenia

Koncepcja eustresu znajduje swoje potwierdzenie w badaniach psychologicznych. Dwaj naukowcy, Robert Yerkes i John Dodson, już na początku XX wieku sformułowali prawa opisujące zależność między poziomem pobudzenia (stresu) a efektywnością wykonywania zadań.

1. Pierwsze prawo Yerkesa-Dodsona mówi, że istnieje optymalny poziom pobudzenia, przy którym dane zadanie jest wykonane najlepiej. Zależność ta jest krzywoliniowa: do pewnego poziomu wzrost pobudzenia (eustres) poprawia jakość wykonania zadania, ale przekroczenie tego punktu (dystres) prowadzi do spadku efektywności.
2. Drugie prawo Yerkesa-Dodsona dodaje, że im zadanie jest trudniejsze i bardziej skomplikowane, tym niższy jest optymalny poziom pobudzenia.

Innymi słowy, do wykonania prostego zadania potrzebujesz więcej "dobrego kopa" (eustresu), a do skomplikowanego, wymagającego myślenia – znacznie mniejszego pobudzenia, aby uniknąć dystresu.

Biologia stresu – hormony walki lub ucieczki

Na poziomie biologicznym zarówno eustres, jak i dystres uruchamiają ten sam mechanizm "walki lub ucieczki". Do krwiobiegu uwalniane są hormony, głównie adrenalina i kortyzol.

• Adrenalina przyspiesza pracę serca, podnosi ciśnienie i zwiększa ukrwienie mięśni, przygotowując do szybkiej reakcji.
• Kortyzol mobilizuje energię, zwiększając poziom cukru we krwi.

W przypadku eustresu wydzielanie tych hormonów jest krótkotrwałe i mieści się w granicach, które organizm dobrze toleruje, co skutkuje zastrzykiem energii i poprawą koncentracji. W przypadku dystresu reakcja ta jest przewlekła, prowadząc do chronicznego przeciążenia i wyczerpania organizmu, co naukowcy określają jako stan przeciążenia allostatycznego.

Podsumowując, stres sam w sobie nie jest zły. Jest naturalną reakcją, która zapewniła przetrwanie naszym przodkom. Kluczem do zdrowia i efektywności jest umiejętność przekształcania potencjalnego dystresu w mobilizujący eustres oraz, co najważniejsze, unikanie przewlekłego przeciążenia, które nieuchronnie prowadzi do negatywnych skutków zdrowotnych.