Anatomia człowieka, choć często podziwiana za swoją złożoność i precyzję, bywa również krytykowana z perspektywy ewolucyjnej. Ewolucja nie jest inżynierem projektującym od zera, lecz raczej majsterkowiczem, który musi pracować na tym, co już istnieje. W rezultacie w naszym ciele znajdziemy kilka „fuszerk”, które są pozostałościami po naszych odległych przodkach i świadczą o tym, że natura nie zawsze wybiera najkrótszą i najbardziej efektywną drogę.

Dwa najczęściej wymieniane i najbardziej spektakularne przykłady takich ewolucyjnych niedoskonałości to nerw krtaniowy wsteczny oraz ślepa plamka w oku.

1. Nerw krtaniowy wsteczny: absurdalna pętla

Co to jest?

Nerw krtaniowy wsteczny (łac. nervus laryngeus recurrens) to gałąź nerwu błędnego. Jego główną funkcją jest unerwianie większości wewnętrznych mięśni krtani, które są kluczowe dla mówienia i oddychania.

Dlaczego jest błędem?

Nazwa „wsteczny” lub „zwrotny” doskonale oddaje problem: nerw ten odchodzi od nerwu błędnego w rejonie szyi, ale zamiast podążać bezpośrednio do krtani (co byłoby najkrótszą drogą), biegnie w dół do klatki piersiowej. Tam okrąża dużą tętnicę (po lewej stronie łuk aorty, po prawej tętnicę podobojczykową) i dopiero potem wraca w górę do krtani.

Absurdalna droga: W przypadku człowieka ta pętla wydłuża drogę nerwu o kilkadziesiąt centymetrów. Jednak u zwierząt z długą szyją, takich jak żyrafa, nerw ten może mierzyć ponad 4 metry, pokonując całkowicie niepotrzebną drogę w dół i z powrotem w górę.

Ewolucyjne wyjaśnienie: Ta dziwna trasa jest pozostałością po anatomii naszych rybich przodków. U ryb, krtanie nie istniały, a nerwy unerwiały skrzela. Nerw krtaniowy wsteczny pierwotnie unerwiał szósty łuk skrzelowy i znajdował się tuż za sercem. W miarę jak szyja ewoluowała i wydłużała się u kręgowców lądowych, a serce przesuwało się w dół, nerw musiał „obejść” tętnicę, która pozostała na swoim miejscu. Zamiast się skrócić i znaleźć nową, prostą drogę, ewolucja po prostu wydłużyła istniejący nerw, zachowując jego pierwotny, choć teraz nieefektywny, przebieg.

Konsekwencje: Ta długa, okrężna droga sprawia, że nerw jest bardziej narażony na uszkodzenia podczas operacji w obrębie szyi (np. tarczycy) lub w wyniku chorób (np. tętniak aorty), co może prowadzić do chrypki, bezgłosu lub problemów z połykaniem.

2. Ślepa plamka w oku: wada konstrukcyjna siatkówki

Co to jest?

Ślepa plamka (łac. macula ceca lub plamka Mariotte’a) to obszar na siatkówce oka, w którym nerw wzrokowy opuszcza gałkę oczną, kierując się do mózgu.

Dlaczego jest błędem?

W tym miejscu, gdzie włókna nerwowe łączą się, tworząc nerw wzrokowy, brakuje fotoreceptorów (czopków i pręcików). Oznacza to, że jest to dosłownie „martwy punkt”, który nie jest w stanie odbierać światła.

Wada konstrukcyjna: Ludzkie oko (i oko wszystkich kręgowców) ma siatkówkę „odwróconą”. Oznacza to, że światło musi przejść przez warstwę naczyń krwionośnych i włókien nerwowych, zanim dotrze do światłoczułych komórek znajdujących się na samym końcu. Włókna nerwowe muszą następnie zebrać się i przebić siatkówkę, aby opuścić oko, tworząc w ten sposób ślepą plamkę.

Lepszy projekt: Dla kontrastu, głowonogi (np. ośmiornice) mają siatkówkę „prawidłową” lub „wydajniejszą”. Ich fotoreceptory są skierowane bezpośrednio w stronę światła, a włókna nerwowe biegną za nimi, co oznacza, że nerw wzrokowy nie musi przebijać warstków światłoczułych i nie występuje u nich ślepa plamka.

Jak to, że nie widzimy luki? Na szczęście nasz mózg jest geniuszem w maskowaniu błędów. Używa informacji z drugiego oka (widzenie obuoczne) oraz zaawansowanych algorytmów, aby „wypełnić” lukę, ekstrapolując otaczający obraz. Dzięki temu na co dzień nie zdajemy sobie sprawy z istnienia ślepej plamki.

Te przykłady pokazują, że ewolucja działa na zasadzie modyfikacji i kompromisów, a nie optymalnego projektowania. Zachowuje ona struktury, które były funkcjonalne u przodków, nawet jeśli w nowej formie ciała prowadzą do nieefektywnych, a czasem nawet ryzykownych rozwiązań. Jesteśmy więc zbiorem zarówno cudownych adaptacji, jak i historycznych pamiątek.