Pytanie o to, dlaczego rządy jednocześnie opodatkowują szkodliwe używki czy paliwa kopalne i walczą z ich skutkami, dotyka sedna współczesnej ekonomii i etyki politycznej. Na pierwszy rzut oka wygląda to na klasyczny przykład "mieć ciastko i zjeść ciastko" – państwo czerpie ogromne zyski z akcyzy, a jednocześnie kreuje się na obrońcę zdrowia publicznego i środowiska. Aby zrozumieć, czy to faktycznie hipokryzja, czy może chłodna kalkulacja, musimy przyjrzeć się mechanizmom, które rządzą budżetami nowoczesnych państw.

Koszty zewnętrzne, czyli ukryty rachunek dla społeczeństwa

Kluczowym pojęciem w tym temacie są tzw. koszty zewnętrzne (ang. externalities). Kiedy kupujesz paczkę papierosów lub tankujesz samochód, cena, którą płacisz, nie pokrywa wszystkich szkód, jakie dany produkt generuje. Jeśli palacz zachoruje na nowotwór, koszt jego leczenia ponosi publiczna służba zdrowia. Jeśli transport oparty na dieslu zanieczyszcza powietrze, koszty leczenia astmy u dzieci czy usuwania skutków gwałtownych zjawisk pogodowych spadają na całe społeczeństwo.

Podatki takie jak akcyza (często nazywane "podatkami od grzechu") mają w teorii dwa zadania:

1. Internalizacja kosztów: Przerzucenie części ciężaru finansowego za przyszłe leczenie czy naprawę szkód na konsumenta i producenta.
2. Efekt zniechęcający: Podniesienie ceny ma sprawić, że dany produkt stanie się mniej dostępny, co w dłuższej perspektywie powinno zmniejszyć skalę problemu.

Z punktu widzenia ekonomii, państwo nie tyle "zarabia" na tych zjawiskach, co próbuje stworzyć fundusz ratunkowy na pokrycie strat, które te zjawiska wygenerują w przyszłości.

Bilans zysków i strat – czy państwo faktycznie wychodzi na plus?

Wielu obserwatorów uważa, że budżety państw są uzależnione od wpływów z używek. Statystyki pokazują jednak obraz znacznie bardziej skomplikowany. Choć wpływy z akcyzy na alkohol czy wyroby tytoniowe liczone są w miliardach, koszty pośrednie bywają druzgocące.

Weźmy pod uwagę alkohol. Wpływy do budżetu to jedna strona medalu. Po drugiej stronie mamy:

• wydatki na hospitalizację i terapię uzależnień,
• koszty wypadków drogowych (policja, straż pożarna, ratownictwo),
• spadek produktywności pracowników (zwolnienia lekarskie, praca pod wpływem),
• koszty społeczne, takie jak rozpad rodzin czy przestępczość.

W wielu krajach rozwiniętych szacuje się, że suma tych kosztów przewyższa wpływy z podatków. W takim ujęciu zwalczanie skutków tych zjawisk nie jest hipokryzją, lecz próbą ratowania budżetu przed jeszcze większymi deficytami.

Pułapka budżetowa i uzależnienie państwa

Mimo że długofalowo szkodliwe zjawiska kosztują, w krótkiej perspektywie pieniądze z akcyzy są "pewne" i łatwe do ściągnięcia. To tutaj pojawia się miejsce na zarzut o hipokryzję. Rządy często znajdują się w pułapce: wiedzą, że palenie tytoniu zabija obywateli, ale nagłe zniknięcie wpływów z akcyzy tytoniowej spowodowałoby natychmiastową dziurę budżetową, której nie dałoby się łatwo załatać bez podnoszenia innych podatków (np. PIT czy VAT), co jest politycznie ryzykowne.

Dlatego państwa zachodnie stosują strategię "stopniowego wygaszania". Nie zakazują szkodliwych substancji z dnia na dzień, ale systematycznie podnoszą podatki i wprowadzają ograniczenia w reklamie. Jest to proces rozłożony na dekady, który pozwala gospodarce zaadaptować się do nowych warunków.

Czy to hipokryzja, czy pragmatyzm?

Odpowiedź na to pytanie zależy od definicji. Jeśli hipokryzję rozumiemy jako głoszenie jednych wartości (zdrowie), a czerpanie korzyści z ich naruszania (podatki od używek), to tak – system ten ma znamiona hipokryzji. Jednak z perspektywy zarządzania państwem jest to raczej bolesny pragmatyzm.

Państwo pełni rolę regulatora. Gdyby całkowicie zakazało alkoholu czy tytoniu (jak podczas prohibicji w USA), handel przeniósłby się do szarej strefy. Wtedy państwo nadal ponosiłoby koszty leczenia obywateli, ale nie miałoby z tego tytułu ani grosza wpływów, a dodatkowo musiałoby wydawać fortunę na walkę z mafią paliwową czy tytoniową.

Ciekawostka: Paradoks tytoniowy w ekonomii

W ekonomii zdrowia istnieje kontrowersyjna i dość mroczna teoria zwana "paradoksem tytoniowym". Niektórzy badacze (m.in. w głośnych raportach dla firm tytoniowych w przeszłości) sugerowali, że palacze z czysto finansowego punktu widzenia mogą być "opłacalni" dla państwa. Dlaczego? Ponieważ palacze zazwyczaj żyją krócej i częściej umierają niedługo po przejściu na emeryturę. Dzięki temu państwo oszczędza na wypłatach świadczeń emerytalnych i długoterminowej opiece nad seniorami. Jest to jednak argumentacja czysto matematyczna, która całkowicie pomija aspekty etyczne i humanistyczne, dlatego rzadko pojawia się w oficjalnym dyskursie politycznym.

Podsumowanie mechanizmu

Działania państw zachodnich można porównać do zarządzania ryzykiem. Zamiast udawać, że szkodliwe zjawiska nie istnieją, rządy starają się je opodatkować tak mocno, jak to możliwe bez wywołania buntu społecznego lub rozrostu czarnego rynku. Pieniądze te są następnie (przynajmniej w teorii) kierowane na łagodzenie skutków tych samych zjawisk. Choć system ten wydaje się niespójny, jest on wynikiem trudnego kompromisu między wolnością jednostki, potrzebami fiskalnymi a odpowiedzialnością za zdrowie publiczne.