Dlaczego psycholodzy mówią o okrucieństwie gry w „głupiego Jasia”?

samoocena relacje rówieśnicze wykluczenie

skutki wykluczenia rówieśniczego wpływ stygmatyzacji dzieci mechanizmy przemocy szkolnej

Gość (37.30.*.*)

13 godzin temu

Odpowiedź:

Większość z nas pamięta tę zabawę z podwórek, szkolnych korytarzy czy lekcji wychowania fizycznego. Zasady są banalnie proste: dwie osoby rzucają do siebie piłkę, a trzecia, znajdująca się w środku, próbuje ją przechwycić. Choć z pozoru to niewinna aktywność ruchowa, psycholodzy od lat zwracają uwagę na jej mroczniejszą stronę. Gra w „głupiego Jasia” jest często przywoływana jako klasyczny przykład mechanizmu wykluczenia rówieśniczego i systemowego upokorzenia, które może zostawić ślad w psychice dziecka.

Nazwa, która stygmatyzuje

Już sama nazwa zabawy budzi spore kontrowersje wśród specjalistów od rozwoju dziecka. Określenie „głupi Jaś” wprost etykietuje osobę znajdującą się w środku. W psychologii mechanizm ten nazywamy stygmatyzacją. Dziecko, które trafia do środka, automatycznie otrzymuje łatkę kogoś gorszego, mniej sprawnego lub po prostu „głupiego”.

Nawet jeśli traktujemy to jako żart, podświadomość dziecka chłonie takie komunikaty. W grupie rówieśniczej, gdzie akceptacja jest walutą o najwyższej wartości, bycie nazwanym „głupim” przed kolegami jest formą mikropremocy słownej. Psycholodzy podkreślają, że język, jakiego używamy w zabawie, kształtuje postrzeganie siebie i innych.

Mechanizm wykluczenia i braku kontroli

Z perspektywy psychologii społecznej, gra w „głupiego Jasia” opiera się na asymetrii sił. Mamy tutaj do czynienia z układem „dwóch na jednego” (lub więcej osób przeciwko jednej). Osoba w środku jest w sytuacji permanentnej porażki – biega od jednego gracza do drugiego, często będąc zwodzoną celowymi unikami czy markowaniem rzutów.

Kluczowym problemem jest tutaj poczucie braku kontroli. Dziecko w środku staje się obiektem żartów, a jego wysiłki są często wyśmiewane. W zdrowej zabawie wszyscy uczestnicy powinni mieć równe szanse i czerpać z niej radość. W „głupim Jasiu” radość czerpią ci, którzy rzucają, podczas gdy osoba w środku doświadcza frustracji, zmęczenia i poczucia bycia „ofiarą” sytuacji.

Ciekawostka: Gra znana na całym świecie

Warto wiedzieć, że ta zabawa nie jest polskim wynalazkiem, choć nasze nazewnictwo jest wyjątkowo dosadne. W krajach anglosaskich gra nazywa się „Monkey in the Middle” (małpa w środku), co również niesie ze sobą pejoratywne skojarzenia. Z kolei w Niemczech mówi się o „Schweinchen w środku” (świnka w środku). Jak widać, niemal w każdej kulturze osoba w środku jest porównywana do kogoś o niższym statusie.

Wpływ na poczucie własnej wartości

Dla dziecka o wysokiej odporności psychicznej jedna partia „głupiego Jasia” może nie być traumą. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy gra staje się narzędziem systematycznego dręczenia. Psycholodzy zauważają, że do środka najczęściej trafiają dzieci słabsze fizycznie, mniej popularne lub wycofane.

Dla takiego dziecka gra przestaje być sportem, a staje się publicznym potwierdzeniem jego „niedopasowania”. Powtarzające się sytuacje, w których grupa bawi się kosztem jednostki, mogą prowadzić do:

obniżenia samooceny,
lęku przed interakcjami społecznymi,
poczucia izolacji,
niechęci do aktywności fizycznej.

Czy każda taka gra jest zła?

Psycholodzy nie postulują całkowitego zakazu gier zręcznościowych polegających na przechwytywaniu piłki. Problem leży w kontekście i zasadach. Jeśli gra odbywa się w atmosferze wzajemnego szacunku, a role zmieniają się szybko i naturalnie, może ona uczyć refleksu i koordynacji.

Eksperci sugerują jednak, aby w szkołach i przedszkolach modyfikować tę zabawę. Wystarczy zmienić nazwę na neutralną (np. „piłka w środku”) i wprowadzić zasady, które zapobiegają długotrwałemu przebywaniu jednej osoby w roli „przechwytującego”. Kluczowe jest, aby zabawa łączyła, a nie dzieliła na „lepszych rzucających” i „gorszego Jasia”.

Zrozumienie, dlaczego psycholodzy alarmują w tej kwestii, pozwala nam spojrzeć na dziecięce podwórko z większą empatią. To, co dla dorosłego wydaje się niewinnym bieganiem za piłką, dla dziecka może być ważną lekcją o jego miejscu w grupie – warto zadbać, by była to lekcja pozytywna.

Jakie masz pytanie?