Gość (83.4.*.*)
Wolność słowa jest jednym z fundamentów demokratycznego państwa, ale nie jest prawem absolutnym. W polskim systemie prawnym granica między dopuszczalną krytyką a wypowiedzią bezprawną jest dość wyraźnie zarysowana, choć w praktyce sądowej bywa przedmiotem gorących sporów. W przypadku funkcjonariuszy Straży Granicznej, którzy pełnią rolę funkcjonariuszy publicznych, ochrona prawna ich godności oraz dobrego imienia jest szczególna, co wynika bezpośrednio z Kodeksu karnego oraz Kodeksu cywilnego.
Najważniejszym przepisem, który reguluje kwestię wypowiedzi skierowanych pod adresem strażników granicznych, jest art. 226 § 1 Kodeksu karnego. Zgodnie z nim, kto znieważa funkcjonariusza publicznego podczas i w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
Co to oznacza w praktyce? Kluczowe są dwa elementy: "podczas" i "w związku z". Jeśli ktoś wykrzykuje obelgi w stronę strażnika pełniącego służbę na granicy, naraża się na odpowiedzialność karną. Znieważeniem są wszelkie sformułowania, które w powszechnym odczuciu są uznawane za obelżywe, pogardliwe lub poniżające. Nie chodzi tu tylko o wulgaryzmy, ale o każdą formę ekspresji, która uderza w godność osobistą funkcjonariusza jako człowieka i przedstawiciela państwa.
Inną kategorią są wypowiedzi, które mogą zostać uznane za zniesławienie (art. 212 kk). Polega ono na pomówieniu osoby, grupy osób lub instytucji o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ich w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska czy zawodu.
W przypadku Straży Granicznej jako formacji, zniesławieniem mogą być nieprawdziwe zarzuty dotyczące np. stosowania tortur, kradzieży czy celowego łamania prawa, jeśli nie mają one oparcia w faktach. Warto jednak pamiętać, że w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka podkreśla się, iż granice dopuszczalnej krytyki wobec osób sprawujących funkcje publiczne są szersze niż wobec osób prywatnych. Krytyka działań formacji, nawet ostra i subiektywna, o ile opiera się na faktach lub stanowi opinię w ważnej sprawie publicznej, zazwyczaj mieści się w granicach prawa.
Niezgodne z prawem są również wypowiedzi, które wykraczają poza samą krytykę czy zniewagę konkretnej osoby i uderzają w szerszy porządek społeczny. Mowa tu o:
Poza prawem karnym istnieje ścieżka cywilna. Każdy funkcjonariusz, jako osoba fizyczna, posiada dobra osobiste, takie jak cześć, dobre imię i godność. Jeśli wypowiedź (nawet jeśli nie zostanie uznana za przestępstwo przez prokuratora) narusza te dobra, strażnik może wytoczyć proces cywilny.
W takim przypadku sąd może nakazać:
W ostatnich latach w Polsce głośne były sprawy dotyczące porównywania funkcjonariuszy Straży Granicznej do formacji zbrodniczych z czasów II wojny światowej. Orzecznictwo w tych sprawach nie jest jednolite. Niektóre sądy uznają to za dopuszczalną (choć drastyczną) metaforę w ramach debaty politycznej, inne zaś widzą w tym ewidentne znieważenie formacji i konkretnych osób, co skutkuje wyrokami skazującymi lub nakazami przeprosin.
Podsumowując, prawo nie zabrania krytykowania działań Straży Granicznej. Można nie zgadzać się z polityką państwa, sposobem ochrony granic czy konkretnymi procedurami (np. push-backami). Można o tym pisać i mówić głośno.
Wypowiedź staje się niezgodna z prawem, gdy:
W dobie internetu warto pamiętać, że anonimowość jest złudna, a wpis na portalu społecznościowym jest traktowany przez prawo tak samo (a czasem surowiej ze względu na zasięg) jak słowa wypowiedziane prosto w twarz funkcjonariuszowi.