Rainer Maria Rilke to postać, której nie da się zaszufladkować jednym słowem. Choć najczęściej mówi się o nim jako o jednym z najwybitniejszych poetów języka niemieckiego, był on kimś znacznie więcej – duchowym wędrowcem, egzystencjalistą i człowiekiem, który potrafił ubrać w słowa najbardziej nieuchwytne ludzkie emocje. Jego twórczość do dziś stanowi punkt odniesienia dla każdego, kto szuka w literaturze odpowiedzi na pytania o sens cierpienia, samotności i miłości.

Trudne początki i poszukiwanie tożsamości

Urodził się w 1875 roku w Pradze jako René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke. Jego dzieciństwo nie należało do najłatwiejszych. Matka, nie mogąc pogodzić się ze stratą starszej córki, przez pierwsze lata życia ubierała go w sukienki i traktowała jak dziewczynkę. Z kolei ojciec, niespełniony wojskowy, widział w nim przyszłego oficera. Rilke trafił do szkoły kadetów, która była dla niego traumatycznym przeżyciem, ale to właśnie tam zaczął uciekać w świat poezji.

Przełomem w jego życiu była zmiana imienia z René na Rainer. Namówiła go do tego Lou Andreas-Salomé – niezwykła kobieta, intelektualistka i kochanka Rilkego, która miała ogromny wpływ na jego rozwój. To ona wprowadziła go w świat wielkiej kultury, zabrała w podróż do Rosji (gdzie poznał m.in. Lwa Tołstoja) i pomogła mu ukształtować artystyczną wrażliwość.

Lekcja patrzenia u Auguste’a Rodina

Na początku XX wieku Rilke przeniósł się do Paryża, gdzie został sekretarzem słynnego rzeźbiarza Auguste’a Rodina. To spotkanie zmieniło jego podejście do tworzenia. Rodin nauczył go, że natchnienie to nie wszystko – liczy się rzemiosło, ciężka praca i przede wszystkim uważna obserwacja świata.

Pod wpływem rzeźbiarza Rilke zaczął pisać tzw. wiersze-rzeczy (Dinggedichte). Zamiast opisywać swoje uczucia, starał się oddać istotę przedmiotów, zwierząt czy budowli. Tak powstały jego słynne utwory, jak chociażby „Pantera”, w której czytelnik niemal czuje klaustrofobię zwierzęcia zamkniętego w klatce.

Elegie duinejskie i Sonety do Orfeusza

Największą sławę przyniosły mu dzieła powstałe w późniejszym okresie życia. „Elegie duinejskie” to cykl dziesięciu utworów, nad którymi pracował przez ponad dekadę. Są one głęboką refleksją nad kondycją człowieka, rolą aniołów (które u Rilkego nie są istotami biblijnymi, lecz symbolami doskonałości) oraz przemijaniem.

Równolegle z ukończeniem „Elegii”, w niesamowitym przypływie twórczej energii, napisał „Sonety do Orfeusza”. Te dwa dzieła uznaje się za szczytowe osiągnięcie modernizmu. Rilke przekonywał w nich, że zadaniem poety jest „przeistaczanie” świata zewnętrznego w przestrzeń wewnętrzną (Weltinnenraum) – tak, aby to, co widzialne, przetrwało w nas na zawsze.

Listy do młodego poety – poradnik dla każdego

Jeśli nie wiesz, od czego zacząć przygodę z Rilkem, sięgnij po „Listy do młodego poety”. To zbiór korespondencji, którą Rilke prowadził z Franzem Xaverem Kappusem, młodym adeptem sztuki pisarskiej. Rilke nie daje w nich technicznych wskazówek dotyczących rymów, lecz uczy, jak żyć w zgodzie ze sobą. Pisze o tym, że samotność jest darem, a na trudne pytania nie należy szukać natychmiastowych odpowiedzi – trzeba „kochać same pytania” i pozwolić im w sobie dojrzeć.

Śmierć owiana legendą

Rilke zmarł w 1926 roku w Szwajcarii na białaczkę. Przez lata krążyła jednak legenda, że przyczyną jego śmierci było zakażenie po ukłuciu się kolcem róży, którą zerwał dla pięknej kobiety. Choć medycyna mówi co innego, ta opowieść idealnie pasuje do wizerunku poety, który całe życie poświęcił pięknu i symbolice. Na jego nagrobku widnieje napis, który sam ułożył:

„Różo, o czysta sprzeczności, rozkoszy, / by być niczyim snem pod tyloma / powiekami”.

Ciekawostki o Rilkem

• Polski akcent: Rilke bardzo cenił polską literaturę. Przetłumaczył na język niemiecki m.in. utwory Kazimierza Przerwy-Tetmajera.
• Wieczny tułacz: Nigdy nie miał własnego domu z prawdziwego zdarzenia. Większość życia spędził w gościnie u arystokratycznych przyjaciół, w hotelach lub wynajętych pokojach.
• Lęk przed maszynami: Rilke nie lubił nowoczesnej technologii. Uważał, że maszyny odbierają światu duszę, dlatego preferował tradycyjne rzemiosło i bliskość natury.

Rainer Maria Rilke pozostaje autorem dla tych, którzy nie boją się zaglądać w głąb siebie. Jego poezja nie jest łatwa, ale oferuje coś niezwykle cennego: poczucie, że w naszych lękach i zachwytach nie jesteśmy sami.