Kiedy myślimy o starych bibliotekach, przed oczami często staje nam obraz ogromnych, ciężkich ksiąg oprawionych w skórę, które spoczywają na dębowych regałach. To właśnie są foliały – monumentalne dzieła, które przez wieki stanowiły fundament europejskiej kultury i nauki. Choć dziś kojarzą się głównie z filmami o poszukiwaczach skarbów lub średniowiecznymi klasztorami, ich historia i technika wykonania są fascynującym przykładem tego, jak ewoluowało rzemiosło introligatorskie i piśmiennicze.

Co dokładnie oznacza termin foliał?

Słowo „foliał” wywodzi się z łacińskiego folium, co oznacza po prostu liść lub kartę. W terminologii bibliotecznej i księgarskiej foliał to księga wydana w formacie folio. Co to oznacza w praktyce? Chodzi o sposób składania arkusza papieru lub pergaminu. W formacie folio arkusz jest składany tylko raz, na pół, co daje dwie karty (czyli cztery strony) o bardzo dużej powierzchni.

W dawnych czasach, gdy papier był towarem luksusowym, a arkusze produkowano ręcznie w określonych rozmiarach, foliały były największymi dostępnymi książkami. Ich wysokość zazwyczaj przekraczała 35–40 centymetrów, co sprawiało, że nie były to lektury do czytania „do poduszki”. Wymagały solidnego pulpitu i nierzadko sporej siły fizycznej, by w ogóle zdjąć je z półki.

Jak powstawały te monumentalne księgi?

Proces tworzenia foliału był niezwykle pracochłonny i kosztowny. Zanim wynaleziono druk, każdy foliał był rękopisem. Skrybowie spędzali całe miesiące, a nawet lata, przepisując teksty na pergaminie (specjalnie wyprawionej skórze zwierzęcej). Z czasem, wraz z upowszechnieniem się prasy drukarskiej Gutenberga, foliały zaczęły być produkowane masowo (jak na tamte czasy), ale ich prestiż nie zmalał.

Charakterystyczne cechy foliałów to:

• Solidna oprawa: Często były to deski obciągnięte skórą, wzmocnione metalowymi okuciami na rogach.
• Klamry: Ze względu na to, że pergamin ma tendencję do falowania pod wpływem wilgoci, foliały wyposażano w mosiężne klamry, które trzymały blok książki mocno ściśnięty.
• Zdobienia: Wiele foliałów to prawdziwe dzieła sztuki, pełne iluminacji (ręcznych malunków), inicjałów zdobionych złotem oraz misternych tłoczeń na okładce.

Czy wiesz, że...?

Największym znanym foliałem na świecie jest Codex Gigas, nazywany również „Biblią Diabła”. Powstał w XIII wieku w Czechach i ma gigantyczne wymiary: 92 cm wysokości oraz 50 cm szerokości. Do jego wykonania zużyto skóry ze 160 osłów, a cała księga waży aż 75 kilogramów!

Dlaczego foliały wyszły z użycia?

Dominacja foliałów zaczęła słabnąć wraz z postępem technologicznym i zmianami społecznymi. W miarę jak czytelnictwo stawało się coraz bardziej powszechne, ludzie potrzebowali książek poręczniejszych i tańszych. Pojawiły się mniejsze formaty, takie jak quarto (arkusz składany dwa razy) czy octavo (arkusz składany trzy razy), które przypominają dzisiejsze standardowe rozmiary książek.

Foliały przetrwały najdłużej w dziedzinach, które wymagały powagi i trwałości – w prawie, teologii oraz nauce. Wielkie atlasy anatomiczne czy mapy nieba publikowano w formacie folio jeszcze w XVIII i XIX wieku, aby zachować czytelność i szczegółowość ilustracji.

Foliał w dzisiejszym świecie

Obecnie termin „foliał” jest często używany nieco potocznie na określenie każdej bardzo grubej i starej księgi. W antykwariatach i na aukcjach sztuki prawdziwe, dobrze zachowane foliały osiągają zawrotne ceny. Są traktowane nie tylko jako źródło wiedzy, ale przede wszystkim jako obiekty kolekcjonerskie i zabytki techniki.

Dla współczesnego czytelnika foliał jest symbolem trwałości informacji. W dobie cyfrowych danych, które mogą zniknąć za jednym kliknięciem, kilkusetletnia księga, która przetrwała wojny, pożary i przeprowadzki, robi ogromne wrażenie. To namacalny dowód na to, jak wielką wagę przywiązywano niegdyś do słowa pisanego.

Ciekawostka o przechowywaniu

W dawnych bibliotekach foliały często przechowywano... grzbietem do środka półki. Na brzegach kart (obcięciu) wypisywano tytuł dzieła. Robiono tak dlatego, że ciężkie, zdobione okładki i klamry mogłyby uszkodzić sąsiednie egzemplarze przy wyciąganiu, a łańcuchy, którymi często przykuwano najcenniejsze księgi do pulpitów (tzw. libri catenati), mocowano właśnie do okładek, co wymuszało taki sposób ustawienia.