Rynek pracy w Unii Europejskiej od lat balansuje na cienkiej granicy między zapewnieniem bezpieczeństwa socjalnego a utrzymaniem konkurencyjności gospodarczej. Choć intencje ustawodawców są szczytne – ochrona słabszej strony stosunku pracy przed arbitralnymi decyzjami pracodawcy – rzeczywistość bywa przewrotna. Zjawisko, o które pytasz, jest w ekonomii i socjologii pracy doskonale znane i doczekało się nawet własnej nazwy: dualizm rynku pracy. Polega on na podziale na „insiderów”, czyli osoby chronione silnymi umowami, oraz „outsiderów”, pracujących na mniej stabilnych zasadach.

Dlaczego sztywne prawo pracy bywa mieczem obosiecznym?

Wielu ekspertów wskazuje, że bardzo wysoki poziom ochrony pracowników, szczególnie w krajach takich jak Francja, Włochy czy Polska, paradoksalnie utrudnia młodym ludziom wejście na rynek pracy. Kiedy pracodawca wie, że zwolnienie pracownika zatrudnionego na umowę o pracę (UoP) będzie wiązało się z długotrwałym procesem, koniecznością precyzyjnego uzasadnienia (które może zostać podważone w sądzie) oraz wysokimi odprawami, staje się niezwykle ostrożny.

Ta ostrożność przekłada się na tzw. barierę wejścia. Zamiast oferować stabilne zatrudnienie, firmy szukają alternatyw, które pozwolą im na większą elastyczność w razie pogorszenia koniunktury. W ten sposób dochodzi do „ucieczki” w umowy cywilnoprawne (w Polsce popularne umowy zlecenie i o dzieło) oraz samozatrudnienie (B2B). Dla pracodawcy to czysty rachunek ekonomiczny: mniejsze ryzyko prawne i często niższe koszty pozapłacowe.

Ucieczka w B2B i umowy cywilnoprawne – wybór czy konieczność?

Warto zauważyć, że przejście na B2B nie zawsze jest wymuszone. Dla specjalistów o wysokich zarobkach (np. w branży IT) jest to często świadomy wybór podyktowany optymalizacją podatkową. Jednak w skali całego rynku pracy, nadmierna ochrona etatowców wypycha osoby o niższych kwalifikacjach do sektora „niestandardowych form zatrudnienia”.

Zjawisko to niesie ze sobą szereg negatywnych konsekwencji dla pracujących:

• Brak stabilności finansowej: Trudniej o kredyt hipoteczny, gdy bank widzi umowę zlecenie odnawianą co miesiąc.
• Brak płatnych urlopów i chorobowego: W wielu przypadkach (choć nie we wszystkich) rezygnacja z etatu oznacza, że każdy dzień wolny to dzień bez wynagrodzenia.
• Przeniesienie ryzyka na jednostkę: To pracownik na B2B musi dbać o księgowość, sprzęt i ubezpieczenie, co w przypadku choroby może stać się ogromnym obciążeniem.

Ciekawostka: Skąd wzięło się pojęcie „prekariatu”?

Termin ten, spopularyzowany przez Guya Standinga, łączy słowa „precarious” (niepewny) oraz „proletariat”. Opisuje on nową klasę społeczną ludzi żyjących w ciągłej niepewności jutra, bez gwarancji zatrudnienia i ochrony socjalnej, co jest bezpośrednim efektem uelastyczniania rynków pracy w odpowiedzi na sztywne regulacje etatowe.

Czy to rzeczywiście niekorzystne dla pracowników?

Odpowiedź nie jest jednoznaczna, ale przeważa opinia, że dla ogółu społeczeństwa silna polaryzacja rynku jest szkodliwa. Z jednej strony mamy grupę „uprzywilejowaną” z silną ochroną, a z drugiej rosnącą rzeszę osób, które o takiej ochronie mogą tylko pomarzyć.

Nadmierna ochrona może prowadzić do zjawiska „zamrożenia” rynku pracy. Pracownicy na etatach, bojąc się utraty przywilejów, rzadziej decydują się na zmianę pracy, co hamuje przepływ talentów do bardziej innowacyjnych firm. Z kolei pracodawcy, bojąc się kosztów zwolnień, nie zatrudniają nowych osób nawet wtedy, gdy mają ku temu warunki, wybierając outsourcing lub automatyzację.

Unia Europejska próbuje naprawić własne błędy

Instytucje unijne dostrzegły ten problem. Przykładem jest dyrektywa o przejrzystych i przewidywalnych warunkach pracy oraz trwające prace nad regulacjami dotyczącymi pracy platformowej (np. kurierzy czy kierowcy aplikacji). Celem jest ukrócenie tzw. fikcyjnego samozatrudnienia, czyli sytuacji, w której pracownik wykonuje obowiązki jak na etacie (pod nadzorem, w określonym miejscu i czasie), ale formalnie wystawia fakturę jako firma.

Dążenie do „uozusowienia” wszystkich umów i zrównania praw osób na różnych formach zatrudnienia ma na celu zlikwidowanie arbitrażu kosztowego. Jeśli zatrudnienie na zlecenie będzie kosztować tyle samo i wiązać się z podobnymi obowiązkami co etat, pracodawcy stracą główny bodziec do unikania umów o pracę.

Podsumowanie mechanizmu rynkowego

W ekonomii rzadko zdarza się, by jedna regulacja przynosiła tylko pozytywne skutki. Silna ochrona zatrudnienia to fundament europejskiego modelu socjalnego, ale jej nadmiar bez jednoczesnego ułatwiania prowadzenia biznesu sprawia, że rynek staje się dwubiegunowy. Dla wielu osób „bezpieczeństwo” zapisane w kodeksie pracy pozostaje teorią, bo w praktyce jedyną dostępną dla nich opcją pozostaje umowa, która tej ochrony nie oferuje.