Apostolski Kościół Ormiański to jedna z najstarszych i najbardziej fascynujących wspólnot chrześcijańskich na świecie. Odpowiadając bezpośrednio na postawione pytanie: tak, jest to kościół przedchalcedoński. Oznacza to, że należy on do grupy Kościołów orientalnych, które nie przyjęły dogmatów sformułowanych podczas Soboru Chalcedońskiego w 451 roku. Choć dla wielu osób brzmi to jak zawiły spór teologiczny sprzed wieków, decyzja ta ukształtowała tożsamość narodową i religijną Ormian na kolejne półtora tysiąca lat.

Czym właściwie są kościoły przedchalcedońskie?

Aby zrozumieć, dlaczego Apostolski Kościół Ormiański określa się mianem przedchalcedońskiego, musimy cofnąć się do V wieku. W tamtym czasie świat chrześcijański był targany sporami dotyczącymi natury Jezusa Chrystusa. Głównym punktem zapalnym był wspomniany Sobór Chalcedoński, który ogłosił dogmat o dwóch naturach Chrystusa – boskiej i ludzkiej – współistniejących w jednej osobie „bez zmieszania i bez zmiany”.

Kościoły przedchalcedońskie, w tym ormiański, koptyjski, syryjski czy etiopski, odrzuciły te sformułowania. Nie zrobili tego jednak dlatego, że nie wierzyli w boskość czy człowieczeństwo Jezusa. Spór dotyczył terminologii i obawy przed powrotem do herezji nestorianizmu (która zbyt mocno rozdzielała obie natury). Ormianie opowiedzieli się za miafizytyzmem, czyli nauką o „jednej naturze Boga Słowa wcielonego”.

Dlaczego Ormianie nie pojawili się na soborze?

Historia odrzucenia postanowień z Chalcedonu przez Armenię ma też swój dramatyczny wątek polityczny. W 451 roku, kiedy biskupi obradowali w Chalcedonie, Ormianie toczyli walkę o przetrwanie. Trwała wtedy wielka wojna z Persami, którzy próbowali siłą narzucić Armenii zoroastryzm.

W tym samym roku rozegrała się słynna bitwa pod Awarajr. Choć Ormianie ponieśli w niej ogromne straty, ich opór sprawił, że Persowie ostatecznie zrezygnowali z prób przymusowej konwersji. Z powodu wojny ormiańscy hierarchowie nie mogli uczestniczyć w soborze. Kiedy kurz bitewny opadł, a wieści o nowych dogmatach dotarły do Armenii, zostały one odrzucone na synodzie w Dwinie w 506 roku. Uznano je za sprzeczne z naukami św. Cyryla Aleksandryjskiego, który był dla Ormian największym autorytetem.

Miafizytyzm to nie monofizytyzm

Częstym błędem, powielanym nawet w starszych podręcznikach, jest nazywanie Kościoła ormiańskiego „monofizyckim”. To spore uproszczenie, które sami Ormianie uważają za krzywdzące.

• Monofizytyzm sugeruje, że natura boska „wchłonęła” ludzką (jak kropla octu w oceanie).
• Miafizytyzm (wyznawany przez Ormian) mówi o pełnym zjednoczeniu bóstwa i człowieczeństwa w jednej naturze, bez utraty cech którejkolwiek z nich.

Współczesny dialog ekumeniczny między Watykanem a Eczmiadzynem (centrum duchowym Armenii) doprowadził do wniosku, że różnice te mają charakter głównie terminologiczny, a nie doktrynalny. Obie strony wierzą w to samo, używając po prostu innych słów do opisania tej samej tajemnicy wiary.

Ciekawostka: Pierwszy chrześcijański naród świata

Warto pamiętać, że Armenia jest uznawana za pierwszy kraj, który przyjął chrześcijaństwo jako religię państwową. Stało się to w 301 roku n.e., czyli kilkanaście lat przed tym, jak cesarz Konstantyn Wielki ogłosił edykt mediolański w Imperium Rzymskim. Kluczową postacią był tu św. Grzegorz Oświeciciel, który ochrzcił króla Tiridatesa III. To właśnie od imion apostołów – Judy Tadeusza i Bartłomieja, którzy według tradycji przynieśli wiarę na te tereny – pochodzi nazwa „Apostolski”.

Jak rozpoznać Kościół ormiański dzisiaj?

Jeśli kiedykolwiek odwiedzisz Armenię lub ormiańską katedrę (np. we Lwowie), zauważysz kilka unikalnych cech, które odróżniają tę tradycję od katolicyzmu czy prawosławia bizantyjskiego:

1. Chaczkary: Charakterystyczne kamienne krzyże o niezwykle bogatej ornamentyce roślinnej. Są one wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.
2. Brak ikonostasu: W przeciwieństwie do cerkwi prawosławnych, w kościołach ormiańskich nie ma ściany z ikonami. Zamiast tego podczas najważniejszych momentów liturgii zaciągana jest zasłona.
3. Użycie czystego wina: Ormianie jako jedyni chrześcijanie używają do Eucharystii wina niezmieszanego z wodą, co ma symbolizować jedność natury Chrystusa.
4. Kalendarz: Boże Narodzenie i Epifania (Objawienie Pańskie) są obchodzone tego samego dnia – 6 stycznia.

Apostolski Kościół Ormiański pozostaje więc dumnym strażnikiem tradycji przedchalcedońskiej, łącząc w sobie głęboką teologię starożytności z niezwykle trudną historią narodu, który przetrwał wieki prześladowań, zachowując swoją wiarę w nienaruszonym stanie.