Często w dyskusjach publicznych, zwłaszcza tych toczących się w mediach społecznościowych, pojawia się argument, że „mowa nienawiści” to pojęcie tak płynne i subiektywne, że nie sposób go jednoznacznie zdefiniować. Przeciwnicy regulacji prawnych w tym zakresie twierdzą, że to, co dla jednego jest obrazą, dla innego jest jedynie ostrą opinią. Przekonanie o niemożności zdefiniowania mowy nienawiści stało się swoistym mitem, który ma realny wpływ na kształt debaty publicznej i bezpieczeństwo grup mniejszościowych.

Skąd bierze się mit o „niedefiniowalności” mowy nienawiści?

Przyczyny powstawania i utrwalania tego mitu są złożone – od kwestii czysto prawnych, po celowe zabiegi polityczne.

1. Celowa strategia polityczna i retoryczna
Dla wielu środowisk utrzymywanie przekonania, że mowa nienawiści jest nieuchwytna, jest po prostu wygodne. Pozwala to na unikanie odpowiedzialności za agresywny język. Jeśli uznamy, że definicja nie istnieje, każdy atak można nazwać „korzystaniem z wolności słowa” lub „specyficznym stylem wypowiedzi”. W ten sposób mowa nienawiści zostaje sprowadzona do poziomu gustu, a nie naruszenia standardów prawnych czy etycznych.

2. Pomieszanie pojęć: mowa nienawiści a mowa obraźliwa
Częstym błędem jest stawianie znaku równości między wypowiedzią, która nas po prostu obraża lub irytuje, a mową nienawiści. Mowa nienawiści w sensie prawnym i socjologicznym nie dotyczy „obrażania uczuć” jednostki w sposób ogólny, lecz uderza w cechy niezbywalne, takie jak pochodzenie etniczne, wyznanie, orientacja seksualna czy niepełnosprawność. Mit o braku definicji karmi się tym chaosem pojęciowym.

3. Różnorodność systemów prawnych
Faktem jest, że różne kraje i organizacje międzynarodowe (np. ONZ, Rada Europy, Unia Europejska) stosują nieco inne sformułowania. Dla kogoś, kto szuka jednego, uniwersalnego zdania obowiązującego na całym świecie, może to sprawiać wrażenie braku konkretu. Jednak brak jednej „światowej” definicji nie oznacza, że definicje lokalne i sektorowe nie istnieją – wręcz przeciwnie, są one bardzo precyzyjne.

Jakie są skutki wiary w ten mit?

Uznanie, że mowy nienawiści nie da się zdefiniować, niesie ze sobą szereg negatywnych konsekwencji, które wykraczają poza ramy akademickich sporów.

Paraliż prawny i brak ochrony ofiar

Jeśli społeczeństwo i ustawodawcy wierzą, że zjawiska nie da się opisać, trudniej jest tworzyć skuteczne prawo. Skutkuje to poczuciem bezkarności u sprawców i brakiem ochrony dla osób, które stają się celami ataków. Ofiary często słyszą, że „muszą mieć grubszą skórę”, bo przecież „nie wiadomo, gdzie kończy się krytyka, a zaczyna nienawiść”.

Normalizacja agresji w przestrzeni publicznej

Mit o niedefiniowalności przesuwa tzw. okno Overtona – czyli granice tego, co jest dopuszczalne w debacie publicznej. Skoro nie ma definicji, to można pozwolić sobie na coraz ostrzejszy język, dehumanizację i stygmatyzację całych grup społecznych. Z czasem język, który kiedyś był uznawany za skandaliczny, staje się nową normą.

Efekt mrożący dla grup mniejszościowych

Brak jasnych granic sprawia, że osoby należące do grup często atakowanych wycofują się z życia publicznego. Bojąc się agresji, której nikt nie potrafi (lub nie chce) nazwać po imieniu, rezygnują z aktywności w mediach społecznościowych czy polityce. To osłabia demokrację, eliminując z niej ważne głosy.

Trudności w moderacji treści w internecie

Platformy społecznościowe często zasłaniają się trudnościami definicyjnymi, by unikać kosztownej i skomplikowanej moderacji. Skutkiem jest zalew toksycznych treści, które algorytmy promują ze względu na ich wysoki poziom zaangażowania (nawet jeśli to zaangażowanie wynika z gniewu i nienawiści).

Czy mowę nienawiści naprawdę da się zdefiniować?

Wbrew powszechnemu mitowi, istnieją konkretne ramy definicyjne. Jedną z najczęściej przytaczanych jest ta opracowana przez Radę Europy. Według niej mowa nienawiści to wszelkie formy wypowiedzi, które szerzą, propagują lub usprawiedliwiają nienawiść rasową, ksenofobię, antysemityzm oraz inne formy nienawiści oparte na nietolerancji.

Kluczem do zrozumienia definicji jest skupienie się na celu i kontekście. Mowa nienawiści nie jest „opinią o faktach”, lecz działaniem mającym na celu poniżenie, zastraszenie lub podżeganie do przemocy wobec grupy osób ze względu na ich cechy tożsamościowe.

Ciekawostka: Paradoks tolerancji

W kontekście mowy nienawiści często przywołuje się postać filozofa Karla Poppera i jego „paradoks tolerancji”. Popper twierdził, że jeśli społeczeństwo jest bezgranicznie tolerancyjne, nawet wobec nietolerancyjnych, to ci drudzy w końcu zniszczą tolerancję i samych tolerancyjnych ludzi. Dlatego, według Poppera, w imię zachowania wolności, społeczeństwo ma prawo (a nawet obowiązek) nie tolerować postaw, które nawołują do nienawiści i niszczenia fundamentów współżycia społecznego.

Podsumowując, mit o niemożności zdefiniowania mowy nienawiści jest raczej narzędziem walki o brak odpowiedzialności za słowa niż odzwierciedleniem rzeczywistych trudności językowych czy prawnych. Choć granice mogą być w niektórych przypadkach przedmiotem debaty, rdzeń zjawiska jest dobrze rozpoznany i opisany przez socjologię oraz prawo międzynarodowe.