Pisanie o emocjach, trudnych doświadczeniach i bólu innych ludzi to fundament literatury faktu, reportażu, a nawet wielu wpisów w mediach społecznościowych. Jednak granica między wolnością słowa a naruszeniem czyjejś prywatności jest bardzo cienka. W polskim systemie prawnym nie istnieje jeden konkretny przepis, który wprost mówiłby: „zakazuje się opisywania cierpienia”. Zamiast tego mamy do czynienia z całym systemem ochrony dóbr osobistych, który określa, kiedy takie opisy stają się bezprawne.

Wolność słowa kontra dobra osobiste

Zgodnie z Konstytucją RP każdy z nas ma prawo do wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji. To fundament demokracji, który pozwala dziennikarzom i pisarzom nagłaśniać ludzkie tragedie. Jednak ta wolność nie jest absolutna. Kończy się tam, gdzie zaczynają się dobra osobiste innej osoby, takie jak cześć, dobre imię, prywatność czy wizerunek.

Zgodnie z Kodeksem cywilnym (art. 23 i 24), opisując cierpienie konkretnej, dającej się zidentyfikować osoby, ryzykujemy naruszenie jej sfery prywatnej. Jeśli opis jest zbyt szczegółowy, drastyczny lub dotyczy intymnych aspektów życia, osoba ta może wystąpić na drogę sądową, żądając zaniechania naruszeń, przeprosin, a nawet zadośćuczynienia finansowego.

Kiedy opis cierpienia może być karalny?

W polskim prawie karnym istnieją dwa kluczowe pojęcia, o których warto pamiętać: zniesławienie (art. 212 kk) oraz zniewaga (art. 216 kk).

• Zniesławienie: Ma miejsce wtedy, gdy opisujemy cierpienie w sposób, który może poniżyć daną osobę w opinii publicznej lub narazić ją na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu. Na przykład, sugerowanie, że czyjeś cierpienie jest wynikiem jego niemoralnego prowadzenia się, może skończyć się wyrokiem.
• Zniewaga: Dotyczy sytuacji, w których opis jest obraźliwy, wulgarny lub ma na celu wyłącznie upokorzenie drugiego człowieka.

Warto zaznaczyć, że w przypadku zniesławienia dowodzenie prawdy (tzw. kontratyp prawdy) nie zawsze zwalnia z odpowiedzialności, zwłaszcza jeśli dotyczy to życia prywatnego i nie służy obronie społecznie uzasadnionego interesu.

RODO i identyfikacja osoby

W dobie internetu ogromne znaczenie ma również ochrona danych osobowych. Nawet jeśli nie podasz imienia i nazwiska, ale opiszesz cierpienie w sposób tak szczegółowy, że lokalna społeczność bez trudu rozpozna, o kogo chodzi, możesz naruszyć przepisy RODO. Opisanie unikalnej choroby, specyficznej sytuacji rodzinnej czy dokładnego miejsca zamieszkania w połączeniu z opisem traumy może zostać uznane za przetwarzanie danych wrażliwych bez zgody osoby zainteresowanej.

Wyjątki: Kiedy prawo pozwala pisać o cierpieniu?

Istnieją sytuacje, w których opisywanie trudnych doświadczeń realnych osób jest dopuszczalne i chronione prawem:

1. Zgoda osoby zainteresowanej: To najbezpieczniejsza droga. Jeśli osoba, o której piszesz, wyraziła na to świadomą zgodę, ryzyko prawne drastycznie spada.
2. Osoby powszechnie znane: Politycy, celebryci czy osoby pełniące funkcje publiczne muszą liczyć się z węższym zakresem ochrony prywatności, o ile opis ich cierpienia ma związek z ich działalnością publiczną lub jest istotny dla debaty społecznej.
3. Ważny interes społeczny: Jeśli opis cierpienia jednostki służy nagłośnieniu systemowego problemu (np. przemocy w szpitalach, błędów lekarskich czy niesprawiedliwości sądowej), sądy częściej stają po stronie autora.
4. Pełna anonimizacja: Jeśli zmienisz imiona, miejsca i kluczowe szczegóły w taki sposób, że nikt (poza samą zainteresowaną osobą) nie będzie w stanie jej zidentyfikować, możesz bezpiecznie poruszać trudne tematy.

Ciekawostka: Prawo do bycia zapomnianym

Warto wiedzieć o istnieniu tzw. „prawa do bycia zapomnianym”, które wywodzi się z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE. Nawet jeśli kiedyś opisanie czyjegoś cierpienia było legalne i uzasadnione (np. w relacji z wypadku sprzed 20 lat), osoba ta może po latach domagać się usunięcia tych informacji z wyników wyszukiwania, jeśli dane te stały się nieadekwatne, a ich dalsze rozpowszechnianie niepotrzebnie odświeża dawną traumę.

Jak pisać bezpiecznie?

Jeśli planujesz opisać historię opartą na faktach, która dotyka sfery cierpienia:

• Zawsze staraj się uzyskać pisemną zgodę bohatera.
• Jeśli nie masz zgody, zanonimizuj tekst tak bardzo, jak to możliwe.
• Unikaj epatowania drastycznymi szczegółami, które nie wnoszą nic do meritum sprawy.
• Skup się na zjawisku, a nie na wytykaniu palcami konkretnej osoby.

Prawo nie zakazuje empatii ani opisywania trudów ludzkiej egzystencji, ale nakłada na autorów dużą odpowiedzialność za to, by cudzy ból nie stał się narzędziem do naruszania godności drugiego człowieka.