Kwestia roszczeń dotyczących mienia bezspadkowego to jeden z najbardziej skomplikowanych i emocjonalnych tematów w relacjach międzynarodowych, szczególnie na linii Polska – USA – Izrael. Aby zrozumieć, dlaczego międzynarodowe organizacje żydowskie kierują swoje postulaty do państw takich jak Polska, a nie wyłącznie do Niemiec, musimy przyjrzeć się specyfice prawa własności, historii powojennej Europy oraz argumentacji moralnej, która stoi za tymi działaniami.

Czym właściwie jest mienie bezspadkowe?

W klasycznym systemie prawnym, obowiązującym w większości państw cywilizowanych (w tym w Polsce), istnieje zasada bona vacantia. Oznacza ona, że jeśli ktoś umiera, nie pozostawiając spadkobierców ani testamentu, jego majątek przechodzi na rzecz Skarbu Państwa. Jest to standardowa procedura, która zapobiega pozostawaniu nieruchomości czy kapitału w próżni prawnej.

Jednak w przypadku Holokaustu organizacje żydowskie, takie jak World Jewish Restitution Organization (WJRO), argumentują, że mamy do czynienia z sytuacją wyjątkową. Twierdzą one, że skoro całe rodziny i społeczności zostały zgładzone w wyniku ludobójstwa, państwo nie powinno stawać się „beneficjentem” tej zbrodni poprzez przejmowanie majątku ofiar. Zamiast tego postulują, aby środki z tego mienia służyły wsparciu ocalałych z Zagłady oraz edukacji o Holokauście.

Dlaczego Polska, a nie tylko Niemcy?

To pytanie pojawia się najczęściej w debacie publicznej. Odpowiedź kryje się w fizycznej lokalizacji majątku oraz zmianach terytorialnych i ustrojowych po 1945 roku.

Po pierwsze, roszczenia dotyczą konkretnych nieruchomości. Jeśli kamienica stoi w Warszawie, Krakowie czy Łodzi, to z punktu widzenia prawa cywilnego jej obecnym właścicielem lub zarządcą jest państwo polskie lub gmina. Organizacje żydowskie wychodzą z założenia, że skoro mienie znajduje się na terytorium Polski, to Polska jest stroną, która dysponuje tymi zasobami. Niemcy, jako sprawcy, wypłacili miliardy marek (a później euro) w ramach reparacji i odszkodowań indywidualnych, ale nie mają fizycznej możliwości „zwrócenia” budynku, który znajduje się w innym kraju.

Po drugie, istotny jest kontekst nacjonalizacji w PRL. Po wojnie władze komunistyczne przejęły ogromną ilość mienia prywatnego – nie tylko żydowskiego, ale wszystkich obywateli – na mocy dekretów o nacjonalizacji i reformie rolnej. Wiele z tych nieruchomości do dziś pozostaje w rękach publicznych. Organizacje międzynarodowe argumentują, że Polska, jako sukcesor prawny poprzednich form państwowości, powinna uregulować status tych dóbr.

Rola Niemiec w procesie odszkodowawczym

Warto zaznaczyć, że Niemcy nie uniknęły odpowiedzialności finansowej. Od lat 50. XX wieku RFN realizuje programy odszkodowawcze (np. układ luksemburski z 1952 roku). Niemcy wypłacają świadczenia bezpośrednio ofiarom lub ich spadkobiercom. Problem mienia bezspadkowego jest jednak inny – dotyczy on sytuacji, w której nie ma już nikogo, kto mógłby wystąpić o spadek. Niemcy stoją na stanowisku, że ich odpowiedzialność dotyczy wypłat dla osób żyjących i państwa Izrael, natomiast kwestie nieruchomości w innych krajach leżą w gestii tychże państw.

Argumentacja o „bezprecedensowości” Holokaustu

Organizacje żydowskie opierają swoje roszczenia na tezie, że Zagłada była wydarzeniem tak wychodzącym poza ramy historii, iż standardowe prawo spadkowe nie powinno mieć do niego zastosowania. Twierdzą one, że przejęcie mienia bezspadkowego przez państwo, na terenie którego doszło do zbrodni (nawet jeśli to państwo było ofiarą okupacji), jest „niesprawiedliwością dziejową”.

Z perspektywy polskiej wygląda to zupełnie inaczej. Polska podkreśla, że:

1. Była ofiarą agresji niemieckiej i poniosła gigantyczne straty materialne i ludzkie.
2. Polskie prawo jest równe dla wszystkich – mienie bezspadkowe po obywatelu polskim pochodzenia żydowskiego przechodzi na Skarb Państwa tak samo, jak mienie po obywatelu pochodzenia etnicznie polskiego.
3. Wprowadzenie wyjątków dla jednej grupy etnicznej byłoby naruszeniem konstytucyjnej zasady równości wobec prawa.

Ciekawostka: Deklaracja terezińska

W 2009 roku 47 państw (w tym Polska) przyjęło tzw. Deklarację terezińską. Jest to dokument polityczny, a nie prawnie wiążący, który mówi o potrzebie zwrotu mienia z czasów Holokaustu. To właśnie na ten dokument powołują się organizacje żydowskie oraz amerykańscy politycy (np. w kontekście słynnej ustawy JUST, znanej jako ustawa 447), naciskając na Polskę w kwestii restytucji.

Obecny stan prawny w Polsce

W 2021 roku Polska wprowadziła nowelizację Kodeksu postępowania administracyjnego, która w praktyce zamyka drogę do kwestionowania decyzji administracyjnych (w tym nacjonalizacyjnych) po upływie 30 lat. Decyzja ta spotkała się z ostrym sprzeciwem Izraela i organizacji żydowskich, ale polski rząd argumentował ją potrzebą zapewnienia bezpieczeństwa prawnego obecnym właścicielom nieruchomości i zakończenia „ery dzikiej reprywatyzacji”.

Podsumowując, roszczenia kierowane są do Polski, ponieważ to tutaj fizycznie znajduje się sporny majątek, a polskie prawo (zdaniem organizacji międzynarodowych) nie przewidziało „nadzwyczajnej ścieżki” dla ofiar ludobójstwa. Z kolei Polska stoi na straży suwerenności swojego prawa cywilnego, wskazując Niemcy jako jedynego sprawcę odpowiedzialnego za zniszczenie dawnego porządku prawnego i społecznego.