Podział na Mongolię „Zewnętrzną” i „Wewnętrzną” to dla wielu osób zagadka geograficzna, która na pierwszy rzut oka wydaje się nielogiczna. Dlaczego jeden naród jest przedzielony granicą państwową, a region o nazwie Mongolia Wewnętrzna znajduje się w granicach Chin? Aby to zrozumieć, musimy cofnąć się do czasów potężnej dynastii Qing i wielkiej gry mocarstw, która na zawsze zmieniła mapę Azji Środkowej.

Skąd wziął się podział na dwie Mongolie?

Wszystko zaczęło się w XVII wieku, kiedy to mandżurska dynastia Qing przejęła kontrolę nad ziemiami zamieszkiwanymi przez Mongołów. Mandżurowie, chcąc sprawnie zarządzać ogromnym terytorium, wprowadzili podział administracyjny oparty na odległości od stolicy – Pekinu.

Regiony położone bliżej centrum, które łatwiej było kontrolować i które szybciej ulegały wpływom chińskim, nazwano Mongolią Wewnętrzną (Nei Menggu). Z kolei tereny bardziej odległe, trudniej dostępne i zachowujące większą autonomię koczowniczą, stały się Mongolią Zewnętrzną (Wai Menggu). Ten podział, początkowo czysto administracyjny, z czasem stał się fundamentem dla powstania dwóch zupełnie różnych bytów politycznych.

Droga do niepodległości i chińska dominacja

Przełom nastąpił w 1911 roku, wraz z upadkiem dynastii Qing. Mongolia Zewnętrzna, korzystając z chaosu w Chinach i wsparcia Imperium Rosyjskiego, ogłosiła niepodległość. Choć proces ten był burzliwy i obejmował okresy okupacji, ostatecznie w 1924 roku powstała Mongolska Republika Ludowa – państwo satelickie Związku Radzieckiego.

Z Mongolią Wewnętrzną sprawa wyglądała zupełnie inaczej. Ze względu na bliskość Pekinu, strategiczne znaczenie oraz masową migrację ludności Han (etnicznych Chińczyków) na te tereny, Chiny nigdy nie wypuściły tego regionu z rąk. Po zwycięstwie komunistów w chińskiej wojnie domowej, w 1947 roku utworzono tam Region Autonomiczny Mongolii Wewnętrznej, który do dziś pozostaje integralną częścią Chińskiej Republiki Ludowej.

Kto rości sobie prawa do Mongolii?

Kwestia roszczeń terytorialnych do Mongolii jest dziś tematem bardziej historycznym i dyplomatycznym niż militarnym, choć wciąż budzi emocje.

Chińska Republika Ludowa (ChRL)

Oficjalnie Pekin uznaje niepodległość państwa Mongolia (dawnej Mongolii Zewnętrznej). Stało się to po II wojnie światowej, pod naciskiem Józefa Stalina, który chciał mieć w Mongolii „strefę buforową” między ZSRR a Chinami. Niemniej jednak, w chińskiej narracji historycznej Mongolia często bywa przedstawiana jako ziemia, która „historycznie należała do Chin”, co budzi niepokój w Ułan Bator. Obecnie Chiny stosują raczej „miękką siłę”, dominując gospodarczo nad swoim północnym sąsiadem.

Republika Chińska (Tajwan)

To jedna z największych ciekawostek geopolitycznych. Przez dziesięciolecia rząd na Tajwanie, uważający się za jedynego legalnego następcę dynastii Qing i Republiki Chińskiej sprzed 1949 roku, oficjalnie rościł sobie prawa do całej Mongolii Zewnętrznej. Mapy wydawane na Tajwanie jeszcze do niedawna pokazywały Mongolię jako część Chin. Dopiero w 2002 roku rząd w Tajpej de facto uznał niepodległość Mongolii, choć w niektórych konserwatywnych kręgach politycznych temat ten wciąż bywa traktowany niejednoznacznie.

Ruchy panmongolskie

Z drugiej strony istnieją ruchy nacjonalistyczne w samej Mongolii i wśród mniejszości mongolskiej w Chinach, które marzą o „Wielkiej Mongolii”. Jest to idea zjednoczenia wszystkich ziem mongolskich (Mongolii, Mongolii Wewnętrznej oraz rosyjskich republik Buriacji i Kałmucji) w jedno państwo. Obecnie są to jednak dążenia marginalne, pozbawione realnej siły politycznej.

Czy wiesz, że w Chinach mieszka więcej Mongołów niż w samej Mongolii?

To jedna z najbardziej zaskakujących ciekawostek dotyczących tego regionu. Populacja państwa Mongolia wynosi około 3,4 miliona osób. Tymczasem w chińskiej Mongolii Wewnętrznej mieszka blisko 6 milionów etnicznych Mongołów!

Mimo to, Mongolia Wewnętrzna jest silnie zdominowana przez ludność Han, która stanowi tam około 80% mieszkańców. Doprowadziło to do sytuacji, w której kultura mongolska w Chinach jest poddawana silnej presji asymilacyjnej. Co ciekawe, to właśnie w Mongolii Wewnętrznej wciąż używa się tradycyjnego pisma mongolskiego (pionowego), podczas gdy w niepodległej Mongolii w czasach radzieckich wprowadzono cyrylicę (choć obecnie trwa proces przywracania tradycyjnego alfabetu).

Mongolia jako strefa wpływów

Dzisiejsza Mongolia (państwo) prowadzi politykę tzw. „trzeciego sąsiada”. Znajdując się w kleszczach między dwoma gigantami – Rosją a Chinami – stara się budować bliskie relacje z USA, Unią Europejską czy Japonią. Ma to zapobiec całkowitemu uzależnieniu od Pekinu, który jest głównym odbiorcą mongolskich surowców naturalnych, takich jak węgiel czy miedź.

Podział na Mongolię Wewnętrzną i Zewnętrzną to trwały ślad po imperialnej przeszłości Azji. Choć granice wydają się nienaruszalne, różnice kulturowe i polityczne między tymi regionami przypominają o tym, jak skomplikowana bywa historia narodów żyjących na styku wielkich mocarstw.