Wyobraź sobie grupę młodych, zbuntowanych artystów w Paryżu pod koniec XIX wieku, którzy mają dość kopiowania rzeczywistości. Nie chcą malować drzew tak, by wyglądały jak prawdziwe drzewa, ani ludzi tak, by przypominali fotografie. Zamiast tego pragną tworzyć sztukę, która jest „proroctwem” nowej ery. Tak właśnie narodzili się nabiści – jedna z najbardziej fascynujących i wpływowych grup w historii sztuki nowoczesnej, która na zawsze zmieniła sposób, w jaki patrzymy na płótno.

Kim byli nabiści i skąd wzięła się ich nazwa?

Grupa powstała około 1888 roku i przetrwała do przełomu wieków. Jej trzon stanowili studenci paryskiej Académie Julian, m.in. Paul Sérusier, Maurice Denis, Pierre Bonnard i Édouard Vuillard. Nazwa „nabiści” pochodzi od hebrajskiego słowa nebiim, co oznacza „proroków”. Nie był to przypadek – młodzi twórcy czuli się powołani do odnowienia malarstwa i nadania mu głębszego, niemal mistycznego wymiaru.

Członkowie grupy mieli swoje rytuały, używali sekretnego języka i spotykali się w pracowni Paula Ransona, którą nazywali „Świątynią”. Choć brzmi to nieco tajemniczo, ich głównym celem była artystyczna wolność i zerwanie z akademickim sztywniactwem.

Talizman, czyli jak zaczęła się rewolucja

Wszystko zaczęło się od małego obrazu namalowanego na desce od pudełka po cygarach. Paul Sérusier, pod okiem samego Paula Gauguina, namalował w 1888 roku dzieło zatytułowane „Talizman”. Gauguin dawał mu wtedy rady, które stały się fundamentem nowej estetyki: „Jak widzisz to drzewo? Jest zielone? Więc użyj najpiękniejszej zieleni ze swojej palety. A ten cień? Jest niebieski? Nie bój się użyć czystego ultramarynu”.

Efektem był obraz niemal abstrakcyjny, składający się z plam czystego koloru. Gdy Sérusier pokazał go kolegom w Paryżu, wywołał prawdziwy wstrząs. Zrozumieli, że obraz nie musi być oknem na świat, ale płaską powierzchnią pokrytą kolorami ułożonymi w określonym porządku.

Najważniejsze cechy sztuki nabistów

Sztuka nabistów była niezwykle charakterystyczna i łatwo ją rozpoznać po kilku kluczowych elementach:

• Płaskość i dekoracyjność: Nabiści odrzucili tradycyjną perspektywę i światłocień. Ich obrazy przypominały barwne dywany lub witraże.
• Czyste, nasycone kolory: Nie mieszali barw tak, by uzyskać naturalne odcienie. Stawiali na emocjonalne oddziaływanie koloru.
• Wyraźny kontur: Często stosowali technikę zwaną cloisonizmem, czyli otaczanie plam barwnych ciemną linią, co dawało efekt podobny do emalii.
• Inspiracja sztuką japońską: Fascynowali się drzeworytami ukiyo-e, co widać w nietypowych kadrach i uproszczeniu form. Pierre Bonnard był tak zafascynowany tą estetyką, że nazywano go „bardzo japońskim nabistą”.
• Tematyka intymna i domowa: Często malowali wnętrza mieszkań, sceny z życia rodzinnego, ogrody i kobiety przy codziennych czynnościach.

Nie tylko malarstwo – sztuka totalna

Nabiści wierzyli, że sztuka nie powinna kończyć się na ramy obrazu. Chcieli, aby przenikała ona do codziennego życia. Dlatego z ogromnym zapałem zajmowali się projektowaniem:

• plakatów i grafik,
• scenografii teatralnych,
• witraży i tkanin,
• ilustracji książkowych,
• tapet i parawanów.

Dzięki temu ich styl wywarł ogromny wpływ na rozwój secesji (Art Nouveau) oraz nowoczesnego designu. Uważali, że nie ma podziału na „sztukę wysoką” (malarstwo) i „sztukę użytkową” – wszystko, co otacza człowieka, może być piękne i artystycznie wartościowe.

Najważniejsi przedstawiciele grupy

Choć nabiści działali jako grupa, każdy z nich wypracował własny, unikalny styl:

1. Maurice Denis: Teoretyk grupy. To on sformułował słynną definicję, że obraz, zanim stanie się koniem czy nagą kobietą, jest przede wszystkim płaską powierzchnią pokrytą kolorami. Jego prace często miały charakter religijny i symboliczny.
2. Pierre Bonnard: Mistrz koloru i światła. Jego obrazy są pełne ciepła, często przedstawiają jego żonę Marthe w intymnych sytuacjach, np. podczas kąpieli.
3. Édouard Vuillard: Specjalista od „intymizmu”. Malował gęste, wzorzyste wnętrza, w których postacie ludzkie niemal stapiają się z tapetami i obrusami.
4. Paul Sérusier: Łącznik między Gauguinem a resztą grupy, skupiony na teorii koloru i mistycyzmie.

Dlaczego nabiści są ważni dzisiaj?

Sztuka nabistów była pomostem między impresjonizmem a czystą abstrakcją XX wieku. Bez ich odwagi w operowaniu plamą i kolorem, być może nie doczekalibyśmy się tak szybko fowizmu czy ekspresjonizmu. Pokazali światu, że artysta ma prawo do subiektywnej wizji i że emocja jest ważniejsza niż precyzyjne odwzorowanie anatomii czy architektury.

Dziś ich prace zachwycają nowoczesnością i dekoracyjnym wdziękiem. Przypominają nam, że piękno można znaleźć w najprostszych, codziennych chwilach – w świetle padającym na stół śniadaniowy czy w kolorze cienia na ścianie.

Ciekawostka: Ukryte znaczenia

Nabiści często ukrywali w swoich obrazach symbole. Na przykład konkretne rośliny czy układ przedmiotów na stole mogły odnosić się do duchowych przemyśleń artysty lub jego relacji z bliskimi. Ich sztuka to nie tylko uczta dla oczu, ale też rebus dla umysłu, który zaprasza widza do głębszej interpretacji niż tylko proste „ładne-nieładne”.