Wydarzenia w Rwandzie z 1994 roku to jeden z najtragiczniejszych rozdziałów współczesnej historii. Choć symbolem tamtego ludobójstwa stały się maczety, odpowiedź na pytanie o udział służb mundurowych w zbrojeniu ludności cywilnej jest twierdząca i rzuca światło na przerażający stopień zorganizowania tej zbrodni. Rwandyjska policja (żandarmeria) oraz wojsko nie tylko wiedziały o planowanej rzezi, ale aktywnie uczestniczyły w przygotowaniach, przekazując broń palną w ręce bojówek i zwykłych obywateli.

Program obrony cywilnej jako przykrywka

Zanim doszło do masowych mordów, władze Rwandy przygotowały grunt pod zbrojenie cywilów pod hasłem tzw. „programu obrony cywilnej” (Auto-defense Civile). Oficjalnie miał on służyć ochronie kraju przed ofensywą Rwandyjskiego Frontu Patriotycznego (RPF), jednak w rzeczywistości stał się mechanizmem dystrybucji broni wśród ekstremistów Hutu.

Już na początku lat 90. wojsko zaczęło tworzyć listy cywilów, którym przekazywano broń palną. Kluczową rolę odgrywali tu lokalni administratorzy (tzw. burgomistrzowie), którzy zamawiali ilości amunicji i karabinów znacznie przewyższające potrzeby lokalnych posterunków policji. Broń ta trafiała później do rąk członków bojówek Interahamwe oraz zaufanych zwolenników reżimu.

Jaką broń rozdawały służby?

Choć większość ofiar zginęła od ciosów maczetami i pałkami, broń palna odgrywała kluczową rolę w przełamywaniu oporu. Wojsko i policja dystrybuowały przede wszystkim:

• Karabiny automatyczne i półautomatyczne: Głównie popularne AK-47 (Kałasznikowy).
• Pistolety: Przekazywane liderom lokalnych grup i wpływowych zwolenników Hutu Power.
• Granaty: Były one niezwykle skuteczne podczas ataków na kościoły i szkoły, gdzie chroniły się tysiące uchodźców.

Dystrybucja odbywała się często w sposób scentralizowany. Dokumenty historyczne wskazują, że pułkownik Théoneste Bagosora, jeden z głównych architektów ludobójstwa, osobiście nadzorował operacje przekazywania setek sztuk broni cywilom w różnych prefekturach.

System Nyumba Kumi

Ciekawostką, a zarazem przerażającym faktem, jest wykorzystanie struktury administracyjnej zwanej Nyumba Kumi (system dziesięciu domostw). Władze planowały, aby w każdej takiej jednostce przynajmniej jedna osoba była uzbrojona w broń palną i przeszkolona przez wojsko. Miało to zapewnić pełną kontrolę nad populacją i umożliwić błyskawiczną eliminację „wrogów” w każdym zakątku kraju.

Wiedza ONZ i słynny faks o ludobójstwie

O tym, że policja i wojsko gromadzą broń dla cywilów, wiedziała społeczność międzynarodowa. 11 stycznia 1994 roku generał Roméo Dallaire, dowódca sił UNAMIR, wysłał do kwatery głównej ONZ tzw. „Genocide Fax”. Informował w nim o istnieniu tajnych składów broni w Kigali, które miały zostać użyte do masowych mordów.

Dallaire otrzymał te informacje od informatora z kręgów Interahamwe, który twierdził, że bojówki są szkolone przez wojsko i otrzymują od nich karabiny. Niestety, prośba generała o zgodę na przejęcie tych składów została odrzucona przez przełożonych z ONZ, co uniemożliwiło rozbrojenie cywilnych bojówek przed wybuchem najgorszej fali przemocy.

Rola wojska i policji w trakcie masakr

Kiedy 6 kwietnia 1994 roku zestrzelono samolot prezydenta Habyarimany, machina zbrodni ruszyła natychmiast. Wojsko i żandarmeria nie tylko dostarczały broń, ale często „asystowały” cywilom w mordach. Jeśli uchodźcy stawiali opór lub barykadowali się w budynkach, to właśnie żołnierze używali broni palnej i granatów, by „oczyścić” teren, po czym do akcji wkraczali cywile z maczetami.

Warto zaznaczyć, że dystrybucja broni palnej była selektywna — otrzymywali ją ci, którzy przeszli przeszkolenie wojskowe lub wykazali się lojalnością wobec ideologii Hutu Power. Pozostała część ludności cywilnej była zachęcana (a często zmuszana) do zbrojenia się w narzędzia rolnicze, co miało nadać ludobójstwu charakter „powstania ludowego”.

Podsumowując, udział rwandyjskiej policji i wojska w zbrojeniu cywilów w 1994 roku był faktem bezspornym i stanowił fundament planu eksterminacji mniejszości Tutsi. Bez wsparcia logistycznego i sprzętowego ze strony armii, skala tragedii prawdopodobnie byłaby znacznie mniejsza.