Świat języka polskiego jest niezwykle bogaty w formanty słowotwórcze, zwłaszcza te, które służą do tworzenia zdrobnień (deminutywów) i spieszczeń (hipokorystyków). Polacy mają prawdziwą słabość do "malutkich" słów, co sprawia, że lista sufiksów jest długa i pełna niuansów.
Z podanych przez Ciebie końcówek, część jest absolutnie typowa dla polszczyzny, a część to formy bardzo potoczne, dziecięce lub mające swoje źródło w innych językach słowiańskich.
Typowe i produktywne sufiksy polskie
Kilka z wymienionych przez Ciebie sufiksów to filary polskiego słowotwórstwa zdrobniałego.
-ek, -czek, -aczek, -ątek (w -ątko)
Te formanty są bardzo typowe dla języka polskiego i niezwykle produktywne, co oznacza, że można ich użyć do tworzenia nowych słów.
- -ek (np. kotek, domek): To jeden z najczęstszych sufiksów zdrobniałych w języku polskim. Oznacza mały rozmiar lub pozytywny stosunek emocjonalny.
- -czek (np. domeczek, stoliczek): Jest to forma podwójnego zdrobnienia, często powstająca z połączenia -ek i -eczek (np. dom → domek → domeczek). Wskazuje na jeszcze mniejszy rozmiar lub większe spieszczenie.
- -aczek (np. prosiaczek, raczek): Typowy sufiks zdrobniały, często używany do tworzenia nazw młodych istot lub pieszczotliwych określeń.
- -ątek (w formie końcówki -ątko, np. kociątko, dziewczątko): Ten sufiks jest charakterystyczny dla nazywania istot młodych (młode zwierzęta, dzieci) i ma silne zabarwienie pieszczotliwe.
-ak i -asek
Choć są to formanty obecne w polszczyźnie, ich funkcja jest bardziej złożona.
- -ak (np. dzieciak, pijak): Jest to sufiks typowy dla polszczyzny, ale nie jest on wyłącznie zdrobniały. Często ma charakter zgrubiający, pejoratywny (negatywny) lub potoczny (np. pijak, żółtak), choć w kontekście dzieciak czy chłopak może być neutralny lub lekko pieszczotliwy, ale nadal potoczny.
- -asek (np. pysasek, ptaszek): To wariant produktywnego sufiksu -aszek (np. Łukaszek, kwiatuszek), który jest typowym polskim formantem zdrobniałym, wyrażającym czułość. Forma -asek jest bardzo potoczna, często używana w mowie dziecięcej lub jako silne spieszczenie.
Sufiksy rzadkie i nietypowe (prawdopodobnie kresowe lub gwarowe)
Pozostałe sufiksy nie są uznawane za standardowe, produktywne formanty słowotwórcze w języku ogólnym. Najczęściej są to formy bardzo potoczne, dziecięce, gwarowe lub, co najbardziej prawdopodobne, wynikające z silnych wpływów wschodniosłowiańskich.
-sik, -siczek, -upek, -sek, -eś, -esio
Te formy są nietypowe dla standardowego języka polskiego. Jeżeli występują, to głównie w:
- Mowie dziecięcej (języku niani) i pieszczotliwej: Język polski, jako język z bogatym systemem zdrobnień, pozwala na tworzenie niemal nieskończonej liczby form pieszczotliwych poprzez łączenie i modyfikowanie istniejących sufiksów.
- Gwarach i dialektach kresowych: Wschodnie dialekty polskie (tzw. polszczyzna kresowa) były historycznie pod silnym wpływem języka ukraińskiego, białoruskiego i rosyjskiego, które również mają bardzo rozbudowany system zdrobnień, często różniący się od polskiego.
Dlaczego są nietypowe?
- -sik (zamiast polskiego -ś lub -ik): Jest to prawdopodobnie wariant pieszczotliwego sufiksu -iś (np. misiś) lub -ik (np. stolik), z dodatkiem s, co nadaje mu bardzo miękkie, pieszczotliwe brzmienie.
- -siczek (zamiast polskiego -iczek): Jest to podwójne zdrobnienie, które wydaje się być połączeniem nietypowego -sik z typowym -czek.
- -sek (zamiast polskiego -eczek lub -uszek): Choć występuje w słowach typu piesek (gdzie -ek jest sufiksem, a s należy do tematu), jako samodzielny, produktywny sufiks jest rzadki.
- -eś (np. koteś, Juleś): Może być wariantem polskiego, bardzo pieszczotliwego sufiksu -uś (np. Kubuś, Tadeuś) lub -iś.
- -esio (np. piesio, kotesio): Jest to forma bliska polskim sufiksom spieszczającym -usio (np. kinusio, misiusio) lub -eńko (np. słoneczko). W polszczyźnie występuje -usio, a -esio jest jego potocznym, pieszczotliwym wariantem, często kojarzonym z mową dziecięcą.
- -upek (np. palupek): Ten sufiks jest bardzo rzadki i najprawdopodobniej jest wynikiem zniekształcenia lub połączenia innych sufiksów, np. -upka (jak w chałupka) i -ek, lub jest formą neologizmu dziecięcego.
W przypadku języków wschodniosłowiańskich (rosyjski, ukraiński) system zdrobnień jest jeszcze bardziej rozbudowany i pozwala na tworzenie form, które w polszczyźnie brzmią obco, ale są tam standardowe. Wpływy te mogły przyczynić się do utrwalenia się niektórych z tych "nietypowych" końcówek w polszczyźnie potocznej, zwłaszcza w dialektach kresowych.
Podsumowując:
| Sufiks |
Typowy dla języka polskiego? |
Funkcja w języku polskim |
Uwagi |
| -ek |
Tak |
Deminutyw (zdrobnienie) |
Jeden z najczęstszych i najbardziej produktywnych. |
| -czek |
Tak |
Podwójny deminutyw (spieszczenie) |
Powstaje z -eczek (np. domeczek). |
| -aczek |
Tak |
Deminutyw (często nazwy młodych istot) |
Typowy i produktywny. |
| -ątek (w -ątko) |
Tak |
Deminutyw (nazwy młodych istot) |
Typowy i produktywny (np. kociątko). |
| -ak |
Tak |
Augmentatyw (zgrubienie), pejoratyw, nazwy osób |
Typowy, ale nie jest czystym zdrobnieniem. |
| -asek |
Tak (potoczny) |
Deminutyw, spieszczenie |
Wariant typowego -aszek (np. Łukaszek). |
| -sik |
Nie (bardzo potoczny/gwarowy) |
Silne spieszczenie |
Prawdopodobnie wariant -iś lub -ik, nie jest standardowy. |
| -siczek |
Nie (bardzo potoczny/gwarowy) |
Podwójne spieszczenie |
Nie jest standardowy. |
| -upek |
Nie (bardzo rzadki/dziecięcy) |
Spieszczenie/neologizm |
Nie jest standardowy. |
| -sek |
Nie (rzadki jako sufiks) |
Spieszczenie |
Występuje w słowach z tematem na s (np. piesek), ale nie jest samodzielnym, produktywnym sufiksem. |
| -eś |
Nie (potoczny/dziecięcy) |
Silne spieszczenie |
Prawdopodobnie wariant -uś lub -iś. |
| -esio |
Nie (potoczny/dziecięcy) |
Silne spieszczenie |
Wariant typowego -usio (np. misiusio), charakterystyczny dla mowy dziecięcej. |
Warto pamiętać, że język żyje i ciągle się zmienia. Formanty uznawane za "nietypowe" mogą z czasem przenikać do języka potocznego, zwłaszcza te, które są bardzo ekspresywne i emocjonalne.