Wyobraź sobie, że otwierasz książkę lub włączasz film i nagle lądujesz w miejscu, które rządzi się zupełnie innymi prawami niż nasza rzeczywistość. Niebo ma kolor fioletowy, ludzie porozumiewają się telepatycznie, a walutą są wspomnienia. To, co sprawia, że wierzysz w to miejsce i chcesz w nim zostać, to właśnie worldbuilding. W najprostszym tłumaczeniu jest to proces kreowania fikcyjnego świata – od jego fundamentów geograficznych, przez skomplikowane systemy polityczne, aż po najdrobniejsze detale codziennego życia mieszkańców.

Czym dokładnie jest worldbuilding?

Worldbuilding, czyli budowanie świata, to termin nierozerwalnie związany z literaturą fantasy, science-fiction oraz grami wideo i filmami. To nie tylko narysowanie mapy z kilkoma górami i zamkami. To tworzenie spójnej logiki, która sprawia, że odbiorca przestaje kwestionować nierealne elementy opowieści. Dobry worldbuilding odpowiada na pytania: Co jedzą ci ludzie? W co wierzą? Jakie mają uprzedzenia? Dlaczego ich technologia wygląda tak, a nie inaczej?

Wielu twórców uważa, że świat jest trzecim, milczącym bohaterem opowieści. Jeśli jest on płytki, postacie wydają się zawieszone w próżni. Jeśli jednak jest bogaty i przemyślany, każda decyzja bohatera nabiera dodatkowego ciężaru wynikającego z kultury lub historii, w której dorastał.

Fundamenty wiarygodnego uniwersum

Tworzenie świata to zadanie gigantyczne, dlatego autorzy zazwyczaj dzielą je na kilka kluczowych obszarów. Każdy z nich musi ze sobą współgrać, aby całość nie rozsypała się jak domek z kart przy pierwszej logicznej zagadce.

Geografia i klimat

To punkt wyjścia. Ukształtowanie terenu determinuje, gdzie powstaną miasta, jak będą wyglądać szlaki handlowe i o co będą toczyć się wojny. W "Grze o Tron" George’a R.R. Martina długie, nieprzewidywalne zimy kształtują całą kulturę Północy – ich hart ducha, zapobiegliwość i słynne motto "Nadchodzi zima".

Systemy magii lub technologii

W worldbuildingu niezwykle ważne jest ustalenie zasad. Jeśli w Twoim świecie istnieje magia, musi ona mieć swoje ograniczenia (tzw. twardy system magii, którego mistrzem jest Brandon Sanderson). Jeśli postać może zrobić wszystko bez żadnego wysiłku, znika napięcie. To samo dotyczy technologii w science-fiction – musi ona wynikać z potrzeb społeczeństwa i mieć swoje skutki uboczne.

Kultura, religia i język

To warstwa, która nadaje światu duszę. Jakie święta obchodzą mieszkańcy? Czy boją się bogów, czy może ich ignorują? J.R.R. Tolkien poszedł tutaj o krok dalej – najpierw stworzył języki elfów, a dopiero potem wymyślił świat, w którym mogłyby one wybrzmieć. To podejście sprawiło, że Śródziemie wydaje się niesamowicie autentyczne.

Twardy kontra miękki worldbuilding

Warto wiedzieć, że istnieją dwie główne szkoły tworzenia światów. Wybór zależy od tego, jaki efekt chce osiągnąć autor.

• Twardy worldbuilding (Hard Worldbuilding): Autor wyjaśnia niemal wszystko. Znamy zasady fizyki, strukturę podatkową królestwa i dokładny rodowód królów. Czytelnik czuje, że świat jest solidny i przewidywalny. Przykładem może być "Diuna" Franka Herberta, gdzie ekologia planety Arrakis jest opisana z naukowym zacięciem.
• Miękki worldbuilding (Soft Worldbuilding): Tutaj nacisk kładzie się na poczucie tajemnicy i cudowności. Nie musimy wiedzieć, skąd bierze się magia Gandalfa we "Władcy Pierścieni" ani jak dokładnie działają latające wyspy w filmach Studia Ghibli. Ważny jest klimat i emocje, jakie budzi niezwykłość świata.

Dlaczego worldbuilding jest tak ważny dla odbiorcy?

Dla czytelnika czy widza dobrze skonstruowany świat to obietnica ucieczki od codzienności (eskapizm). Kiedy świat "trzyma się kupy", łatwiej nam zaangażować się w losy bohaterów. Jeśli wiemy, że w danym uniwersum zdrada jest karana śmiercią w męczarniach, to moment, w którym bohater decyduje się na taki krok, wywołuje w nas realne emocje.

Worldbuilding pozwala też na poruszanie trudnych tematów społecznych w bezpiecznym, fikcyjnym kostiumie. "Star Trek" od dekad wykorzystuje obce cywilizacje, by opowiadać o rasizmie, wojnie czy etyce, nie wskazując palcem na konkretne narody w naszym świecie.

Ciekawostka: Zasada góry lodowej

Wielu pisarzy stosuje tzw. "Iceberg Theory" (teorię góry lodowej). Zakłada ona, że autor powinien znać 90% szczegółów swojego świata, ale pokazać czytelnikowi tylko 10%. Te pozostałe 80%, ukryte pod powierzchnią, sprawia, że tekst ma swoją wagę i głębię. Nawet jeśli autor nie wspomni o systemie kanalizacji w stolicy, to jeśli sam wie, jak on działa, opisy miasta będą bardziej spójne i realistyczne.

Jak zacząć przygodę z worldbuildingiem?

Jeśli sam planujesz napisać opowiadanie lub stworzyć scenariusz, zacznij od małych rzeczy. Nie musisz od razu tworzyć historii trzech tysięcy lat. Zadaj sobie proste pytanie: "Co by było, gdyby?". Co by było, gdyby ludzie żyli pod wodą? Co by było, gdyby słońce nigdy nie zachodziło? Odpowiedzi na te pytania naturalnie poprowadzą Cię do kolejnych elementów Twojego nowego świata.

Pamiętaj, że w worldbuildingu najważniejsza jest konsekwencja. Jeśli raz ustalisz, że w Twoim świecie wampiry płoną na słońcu, nie możesz nagle pozwolić im na spacer w pełnym blasku dnia bez bardzo dobrego (i logicznego!) wyjaśnienia. Odbiorcy uwielbiają odkrywać zasady gry, ale nienawidzą, gdy twórca je łamie bez powodu.