Marzenie o własnym państwie to motyw stary jak świat, a mapa polityczna, którą znamy z lekcji geografii, wcale nie jest wyryta w kamieniu. Choć żyjemy w czasach względnej stabilizacji granic, w wielu zakątkach globu dążenia niepodległościowe są wciąż żywe. Przyjrzyjmy się trzem fascynującym przypadkom: arktycznej krainie Saamów, autonomicznym Wyspom Owczym oraz Tatarstanowi, który leży w samym sercu Rosji. Każdy z tych regionów ma inną historię i zupełnie inne szanse na to, by kiedykolwiek stać się w pełni suwerennym państwem.

Wyspy Owcze – najbliżej celu?

Jeśli mielibyśmy wskazać region, który jest najbliżej ogłoszenia niepodległości, Wyspy Owcze (Føroyar) bez wątpienia znalazłyby się na szczycie listy. Ten archipelag położony między Norwegią a Islandią jest obecnie autonomiczną częścią Królestwa Danii. Farerzy mają już własny parlament, język, flagę, a nawet narodową reprezentację w piłce nożnej.

Szanse na niepodległość Wysp Owczych są oceniane jako stosunkowo wysokie, choć proces ten przypomina przeciąganie liny. Głównym hamulcem nie jest opór Danii – Kopenhaga wielokrotnie deklarowała, że jeśli Farerzy naprawdę będą chcieli odejść, nikt nie będzie ich trzymał siłą. Problemem jest ekonomia. Dania co roku przekazuje wyspom ogromną dotację (tzw. bloktilskud), która stanowi znaczną część ich budżetu. Pełna suwerenność oznaczałaby konieczność natychmiastowego załatania tej dziury, co przy gospodarce opartej głównie na rybołówstwie jest ryzykowne. Niemniej jednak, debata o niepodległości wraca tam przy każdych wyborach, a młode pokolenie coraz częściej patrzy w stronę pełnej autarkii.

Tatarstan – uwięziony wewnątrz federacji

Sytuacja Tatarstanu jest znacznie bardziej skomplikowana i, szczerze mówiąc, obecnie niemal niemożliwa do realizacji w sposób pokojowy. Tatarstan to bogata w surowce republika wchodząca w skład Federacji Rosyjskiej. W latach 90. region ten był o krok od niepodległości – w 1992 roku odbyło się referendum, w którym większość mieszkańców opowiedziała się za suwerennością.

Dlaczego Tatarstan nie jest niepodległy? Po pierwsze, jest to region "śródlądowy" wewnątrz Rosji – nie ma granic zewnętrznych z żadnym innym państwem. Po drugie, za rządów Władimira Putina nastąpiła silna centralizacja władzy. Tatarstan stracił większość swoich specjalnych przywilejów, a w 2017 roku wygasł traktat o podziale uprawnień między Kazaniem a Moskwą. Obecnie jakiekolwiek ruchy separatystyczne w Rosji są tłumione w zarodku. Szanse na niepodległość Tatarstanu zależą niemal wyłącznie od stabilności politycznej samej Rosji – bez głębokiego kryzysu centrali, Kazań pozostanie częścią federacji.

Laponia (Sápmi) – naród bez granic

Kiedy myślimy o Laponii, często widzimy przed oczami św. Mikołaja i renifery. Jednak dla Saamów (rdzennych mieszkańców tych ziem) Sápmi to kraina rozciągająca się przez terytoria czterech państw: Norwegii, Szwecji, Finlandii i Rosji. Czy istnieje szansa na powstanie jednego, zjednoczonego państwa Saamów?

Obecnie szanse te są bliskie zeru, ale... z bardzo konkretnego powodu. Większość organizacji saamskich wcale nie dąży do stworzenia klasycznego państwa narodowego z granicami i armią. Ich walka skupia się na autonomii kulturowej, prawie do ziemi, ochrony języka i tradycyjnego stylu życia (jak hodowla reniferów). Saamowie mają swoje parlamenty w Norwegii, Szwecji i Finlandii, które współpracują ze sobą w ramach Rady Saamskiej. Zamiast niepodległości w tradycyjnym sensie, dążą oni do modelu "narodu ponad granicami", co w ramach Unii Europejskiej i strefy Schengen jest znacznie łatwiejsze do zrealizowania niż budowa nowego państwa od podstaw.

Ciekawostka: Czy wiesz, że...?

Wyspy Owcze niemal ogłosiły niepodległość w 1946 roku. Po referendum, w którym minimalna większość opowiedziała się za odłączeniem od Danii, lokalny parlament ogłosił suwerenność. Król Danii jednak szybko rozwiązał parlament i rozpisał nowe wybory, które wygrali zwolennicy pozostania w unii. To pokazuje, jak cienka jest granica między autonomią a pełną wolnością.

Podsumowanie szans

Jeśli mielibyśmy stworzyć ranking prawdopodobieństwa uzyskania niepodległości w najbliższych dekadach, wyglądałby on następująco:

1. Wyspy Owcze: Wysokie (zależne od decyzji ekonomicznych i wyników lokalnych referendów).
2. Tatarstan: Bardzo niskie (całkowicie zależne od sytuacji wewnętrznej w Rosji i ewentualnych zmian ustrojowych w tym kraju).
3. Laponia (Sápmi): Znikome (brak wyraźnego dążenia do państwowości na rzecz szerokiej autonomii kulturowej).

Geopolityka uczy nas jednak jednego: nigdy nie mów nigdy. Jeszcze 40 lat temu mało kto wierzył w szybki upadek Związku Radzieckiego i powstanie kilkunastu nowych państw w Europie i Azji. Historia lubi nas zaskakiwać w najmniej oczekiwanych momentach.